લયસ્તરો – Layastaro.com : ગુજરાતી કવિતા અને કાવ્યાસ્વાદની સર્વપ્રથમ અને સૌથી વિશાળ વેબસાઇટ

મારે તને કહેવું જ રહ્યું,
કે એવી પળો આવે છે
જ્યારે સૂર્ય મારા પર
ઝાલરની જેમ આઘાત કરે છે,
અને મને બધું જ યાદ આવી જાય છે,
તારા કાન પણ.

– ડોરોથિયા ગ્રોસમેન
(અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

એક શબ્દથી કામ પતી જતું હોય તો બે શબ્દ ન વાપરે એનું નામ કવિતા. બીજા શબ્દોમાં એમ પણ કહી શકાય કે કવિતા એટલે ગાગરમાં સાગર. પ્રસ્તુત કવિતામાં સર્જકે જે કહેવું છે એ એક જ વાક્યમાં કહી દીધું છે. ‘મારે તને કહેવું જ રહ્યું’ એમ જ્યારે કથક કહે છે ત્યારે કહ્યા વિના ચાલશે જ નહીં એવો જે આંતરિક પ્રવેગ (ઇનર ફૉર્સ) આપણને અનુભવાય છે, એની ખીંટી ઉપર જ આખી રચના ઊભી રહી છે. નાયિકાને શું કહેવાની ફરજ પડી છે? તો કે એવી ‘પળો’ જેમાં સૂર્ય પોતે ઝાલર ન હોય એ રીતે પોતાના પર અથડાતો પ્રતીત થાય છે. થોભો. આ કોઈ એક પળ કે પ્રસંગની વાત નથી. આ વાત છે ‘એવી પળો’ની. મતલબ, નાયિકા સાથે આવું અવારનવાર બને છે. મંદિરમાં ઝાલરટાણે મોગરી (હથોડી) ઝાલર પર આઘાત કરે અને ઝાલર રણકી ઊઠે અને વાતાવરણમાં એ રણકાર ક્યાંય સુધી તરંગાતો રહે એ ઘટનાથી આપનામાંથી મોટાભાગના અવગત હશે જ. અહીં કાવ્યનાયિકા ઝાલર છે અને સૂર્ય મોગરી છે. સૂર્ય એટલે અજવાસનું મૂળ. અજવાસની ચરમસીમા. અસ્તિત્ત્વનું અજવાળું અસ્તિત્ત્વ સાથે રણકાય છે, દૃશ્ય પહેલાં સ્પર્શમાં અને પછી શ્રુતિમાં પરિણમે છે. ઇન્દ્રિયવ્યુત્યયના કારણે આખરે એ રણઝણાટ આપણા હોવાનો હિસ્સો બની જાય છે. સમાધિમાં બેઠેલ કોઈ તપસ્વીને અચાનક પરમ સત્યનું તેજ લાધે એ રીતે સ્મરણનો સૂર્ય ઝળહળી ઊઠ્યો છે. કાવ્યારંભે આપણને એમ લાગે કે નાયિકાની સામે કે સમીપે બેઠેલ વ્યક્તિને કશુંક કહેવા જઈ રહી છે. પણ કવિનો કેમેરા યાદ પર ફોકસ થાય છે ત્યારે ખ્યાલ આવે કે બે જણ એકબીજાથી અલગ થઈ ગયા છે અથવા ખૂબ દૂર છે. બધું જ યાદ આવી જાય છે કહીને ‘તારા કાન પણ’નું ઉમેરણ કરી કવયિત્રી અટકે છે. સામાન્યરીતે આપણે કોઈકને યાદ કરીએ ત્યારે મોટી કે અગત્યની વાતો જ યાદ આવે, પણ અહીં કવયિત્રીએ સહેતુક ‘કાન’ને ખપમાં લીધા છે. ઝાલરના વાગવા સાથે તો એનો સીધો સંબંધ છે જ, સાથોસાથ નાયિકાના ‘બધું જ’ની યાદી સાચેસાચ સુવાંગસંપૂર્ણ હોવાની પ્રતીતિ પ્રણયકેલિમાં સામાન્યરીતે ઉપેક્ષિત રહેતા અવયવના એકમેવ ઉલ્લેખથી થાય છે… પ્રણયના સાક્ષાત્કારનું નાનકડું ઝેન કાવ્ય જાણે!

દાયકાઓ બાદ,
હજી આજેય,
હું ઠંડા પાણીથી જ મારા ચહેરાને ધોઉં છું-

અનુશાસન માટે નહીં,
ન તો કોઈ યાદ ખાતર,
ને નહીં એ બર્ફીલી, જગાડી દેતી થપ્પડ કાજે,

પણ સ્વયંને
કેળવવા માટે
અવાંછિતને વાંછિત બનાવવાની પસંદગીથી.

– જેન હર્શફિલ્ડ (અંગ્રેજી)
(અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

આપ અત્યારે આ કવિતા વાંચી રહ્યા છો એનો અર્થ જ એ કે કવિતા આપને આકર્ષે છે. પણ શું આપે કદી એ વિચાર્યું કે કવિતા આપણને શા માટે આકર્ષે છે? હજાર કારણ છે, પણ એમાનું એક કારણ તે આ. જુઓ આ કવિતા. સાવ જ નાનકડી. ત્રણ-ત્રણ વાક્યખંડોના ત્રણ વિભાગમાં વહેંચી દેવાયું હોય એવું એક જ વાક્ય. ભાષાય કેવી સરળ! કશું ન સમજાય એવું આમાં છે જ નહીં ને તોય, છેલ્લી પંક્તિ હૈયામાં એવી ઊંડી અસર કરી જાય એવી જે લાંબા સમયથી તરોતાજા રહે. ગાલ પર તસતસતો તમાચો પડે અને ઊંઘ ઊડી જાય એવા ઠંડાગાર પાણીથી ચહેરો જોવાની દાયકાઓથી પાડી દેવાયેલી આદત કથક આજેય છોડવા માંગતો નથી, કારણ એ પોતાની જાતને અણગમતી વસ્તુઓને ગમાડી દેવા માટે કેળવવા ઇચ્છે છે. –કવિતા તો બસ આટલી જ છે, પણ સ્વની વાત સર્વની બની રહે છે. સમાજ સર્જાયો નહોતો એ પહેલાં પણ લાખો વરસ સુધી મનુષ્ય જીવતો જ હતો, પણ સમાજ સુરક્ષિતતા અને હૂંફની અનુભૂતિ કરાવતો હોવાથી આદિમાનવ ધીમ્ધીમે સામાજિક પ્રાણી બન્યો. જો કે સમાજથી વધુ મોટૉ પઠાણી ઉઘરાણીકાર બીજું કોઈ ન હોઈ શકે. એનો ટોલ ટેક્સ ઘણૉ વધારે પણ છે અને ફરજિયાત પણ છે. સમાજ આપણને અંકુશમાં રાખે છે. આપણે આપણી ઇચ્છાઓને મારીને જીવવા માટે એ મજબૂર કરે છે. અણગમતી વસ્તુઓ અને વાતો ગમાડવાની એ આપણને ફરજ પાડે છે. આવું અનિચ્છનીય કામ કરવામાં માંહ્યલો વિરોધ ન કરે એ હેતુસર કથક ન ગમતી આદત સાથે દાયકાઓથી જીવી રહ્યો છે.

ખ્યાલ આવ્યો ને? આ વાત નાયકની એકલાની નથી, આપણા સહુની છે. અને વયષ્ટિની અનુભૂતિ સમષ્ટિની બની રહેતી હોવાથી કવિતા આપણને આકર્ષે છે.

શીર્ષક અને કવિતા વચ્ચે આમ જુઓ તો કોઈ સંબંધ નથી અને તેમ જુઓ તો? – ચાલો, આ બે છેડા જોડવાનું કામ તમારા પર છોડી દઈએ તો????

મારાથી આ નથી થતું:
રસોઈ
ટોપી બરાબર પહેરવી
સંગાથીઓનું મનોરંજન
આભૂષણ પહેરવા
ફૂલો ગોઠવવા
મુલાકાતો યાદ રાખવી
આભારપત્ર મોકલવા
યોગ્ય ટિપ મૂકવી
એક જ પુરુષને સાચવી રાખવો
પેરેન્ટ-ટિચર મિટિંગમાં
રસ હોવાનો ઢોંગ કરવો.

મારાથી આ
નથી છૂટતું:
ધુમ્રપાન કરવું
શરાબ પીવી
ચોકલેટ ખાવી
છત્રીઓ ચોરવી
વધુ પડતું ઊંઘવું
નખ સાફ કરવાનું અને
જન્મદિવસો
યાદ રાખવાનું ભૂલી જવું
લોકોને એ કહેવું
જે તેઓ સાંભળવા માંગે છે
બાંધી મુઠ્ઠી ખોલી નાંખવી
પ્રેમ કરવો
અજાણી જગ્યાઓને
અને માનસિક વિકારગ્રસ્ત લોકોને.

આ હું કરી શકું છું:
એકલાં રહેવું
વાસણ ધોવાં
પુસ્તકો વાંચવાં
વાક્યો રચવાં
સાંભળવું
અને ખુશ રહેવું
અપરાધભાવ વિના.

– ટૉવે ડિટ્લેવ્સેન (ડેનિશ)
(અંગ્રેજી અનુવાદ પરથી અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

સંસારનું સૌથી અઘરું કામ છે સ્વયંને ઓળખવું. એક જમાનામાં આપની પાસે પુષ્ક્ળ સમય હતો એટલે ‘ટુ બી ઓર નોટ ટુ બી’ અને ‘હું કોણ છું?’ એ વિચારવામાં લોકો આખીને આખી જિંદગી પસાર કરી દેતા હતા. પણ આજે સ્માર્ટ ફોનના પ્રતાપે આપણી એકાગ્રતા ગણતરીની સેકન્ડો જેટલી જ રહી ગઈ હોવાથી સ્વયંને જોવાનો સમય જ મળતો નથી. પણ આ કવિતા આજથી પચાસેક વર્ષ પહેલાં લખાયેલી છે. એ સમયે મોબાઇલ તો નહોતા જ, ઇન્ટરનેટ પણ નહોતું. કદાચ એટલે જ ડેનિશ કવયિત્રી ટૉવે ડિટ્લેવ્સેન સેલ્ફ-પૉર્ટ્રેટ બનાવી શક્યાં હશે.

કવિતાની મજા એના ત્રણ ભાગમાં છે. પહેલા બે ભાગ પોતાની ઉણપો અને અણઆવડતોના આત્મસ્વીકારના છે. પોતાને શું આવડે છે એનાથી વધારે અગત્યનું પોતાને શું શું નથી આવડતું એ જાણવું છે. પણ ખુદની મર્યાદાઓની સાથોસાથ પોતાની ક્ષમતાની જાણકારી પણ એટલી જ અગત્યની છે. અસમર્થતાની યાદી જેટલી લાંબીલચ્ચ છે, એટલી જ ટૂંકી યાદી સક્ષમતાની છે. પણ આ નાનકડી યાદીમાં જે ચમકારો છે એ અસમર્થતાની યાદીને ભૂંસી નાખવા સમર્થ છે. સૌથી અગત્યની વાત છે એકલા રહેવું અને વાક્યો રચવાં…. સર્જન કરીને કશાય અપરાધભાવ વિના ખુશ રહેવાથી મોટી ઉપલબ્ધિ બીજી શી હોઈ શકે?

તું મને મોંઘી રેસ્ટોરન્ટમાં જમવા માટે લઈ ગયો.
આપણે ક્યારેય પરસ્પર માટે આટલું સૌજન્ય દાખવ્યું નહોતું.
તેં કહ્યું કે હું હજીય ફૂવડ જ છું ત્યારે આપણે ખૂબ હસ્યા.
ભોજન પતાવીને આપણે પાર્કિંગ લોટમાં ઊભા રહ્યાં.
તેં કહ્યું, તું આખરી શબ્દ કહી શકે છે
પણ મેં કહ્યું, ના, હું થાકી ગઈ છું
દરેક વાતને સમેટતાં સમેટતાં.
આ વખતે તારો વારો. છેલ્લો શબ્દ તારો.
પણ તને કહેવા માટે કશું સૂઝ્યું જ નહીં.
એટલે તું આપણી સિલ્વર કાર તરફ ગયો,
ને હું આપણી લાલ કાર તરફ.
ત્રણ વર્ષ થઈ ગયાં.
અને એય હવે એક વાર્તા જ લાગે છે.
હમણાં હમણાંથી તો મને એવું લાગતું જ નથી કે કદી તારી સાથે રહી હોઉં.
પણ આપણું એ દિવસનું સૌજન્ય હજી મને યાદ છે,
જ્યારે એનું કોઈ મહત્ત્વ જ નહોતું.

– રૂથ લેપ્સન
(અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

કવિતાનું શીર્ષક કાનૂની સંવેદનહીન તથ્ય છે જ્યારે કવિતા અલગાવના દર્દનું આલેખન છે. કદાચ એટલે જ કવિતાનું શીર્ષક જ કવિતાની પ્રથમ પંક્તિ પણ હોવા છતાં કવિએ એને દોહરાવી નથી. પરિણામસ્વરૂપે શીર્ષક અને પ્રથમ પંક્તિ વચ્ચે એકીસાથે ખાલીપો અને અનુસંધાન બંને અનુભવાય છે. અદાલતે ફારગતિની અરજી પર સહી કરી એ દિવસે (ભૂતપૂર્વ) પતિ એની (ભૂતપૂર્વ) પત્નીને સરસ રેસ્ટોરન્ટમાં જમવા માટે લઈ જાય છે. આજે એ નાયિકાને ફૂવડ કહે છે ત્યારે નાયિકા ઝઘડતી નથી. બંનેને ખૂબ હસવું આવે છે. પણ આ હાસ્યની પાછળ આવી જ નાની નાની વાતો પર બંને વચ્ચે કેવડા મોટા ઝઘડા થતા હશે એ બે પંક્તિ વચ્ચેના અવકાશમાં સાફ સાફ વંચાય છે. આમ તો કોર્ટે ઉભયની સ્વેચ્છા પર જ દસ્તખત કર્યાં છે, તોય છૂટા પડતી વખતે બંને પાર્કિંગ લોટમાં ઊભા રહે છે. પુરુષ કદાચ જીવનમાં પહેલીવાર સ્ત્રીને છૂટા પડતી વખતે છેલ્લી વાત કહેવા આમંત્રે છે અને સ્ત્રી કદાચિત પહેલવહેલીવાર સંબંધ પર છેલ્લી સહી કરવા તૈયાર નથી. બંને જણ સાથે રહેતાં હશે ત્યારે પરિસ્થિતિ કેવી ઊલટી હશે એનો ચિત્કાર પણ સંભળાયા વિના રહેતો નથી. બંને જણ પોતપોતાના ભાગે આવેલી કાર તરફ જાય છે, પણ બંને કાર સાથે નાયિકા ‘આપણી’ વિશેષણ લગાડી બેસે છે. ખરી કવિતા જ અહીં છે.

આજે આ વાતને ત્રણ વરસનાં વહાણાં વાઈ ચૂક્યાં છે. બે જણનો સંગાથ નાયિકાને હવે વાર્તા જેવો લાગે છે. જાણે બે જણ કદી સાથે જીવ્યાં જ નહોતાં. સંગાથ ભૂલી જવાયો છે, પણ છૂટા થતી વખતનું બંને જણનું પરસ્પર માટેનું સૌજન્ય ભૂલી શકાતું નથી. આ સૌજન્ય જ્યારે જરૂરી હતું ત્યારે બંનેએ દાખવ્યું હોત તો? અણીદાર ચપ્પુ માખણના લોંદામાં આરપાર ઉતરી જાય એ વેધકતાથી કવિતા આપણા હૃદયને ચીરી નાંખે છે…

શું થાય છે એક સ્વપ્નને ટાળી દેવાથી?

.         શું એ કરમાઈ જાય છે
.         તડકે મૂકેલી દ્રાક્ષની પેઠે?
.         કે કોઈ ઘાવની જેમ પાકી જાય છે-
.         ને પછી વહેવા માંડે છે?
.         શું એ સડેલા માંસની જેમ ગંધાવા લાગે છે?
.         કે પછી ખાંડની પરત બનીને જામી જાય છે-
.         ગળી ચાસણીની જેમ?

.         કદાચ એ કોઈ વજનદાર બોજની માફક
.         બસ લચી પડે છે.

.         કે પછી વિસ્ફોટ સાથે ફૂટી જાય છે?

– લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ
(અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ એટલે આફ્રિકન-અમેરિકન પ્રજાના ઘવાયેલ દબાયેલ આત્માનો અવાજ. હાર્લેમ શીર્ષકથી લખાયેલ આ કવિતા અમેરિકન-ડ્રીમનો પર્યાય બની ચૂકી છે. સ્વપ્નની વાત આવે, પ્રગતિનીવાત આવે અને આ કવિતા ટાંકવામાં ન આવે એ શક્ય જ નથી. ન્યૂયૉર્કનું હાર્લેમ એટલે આપણા મુંબઈનું ધારાવી. શીર્ષક કાઢી નાંખો તોય આ લઘુકાવ્ય આપબળે ઊભું રહી શકે એવું સબળ છે. આ કોઈ રાત્રે જોયેલ સ્વપ્ન નથી. આ એવા સ્વપ્નની વાત છે જે દિવસના અજવાળામાં જાગતી આંખોથી જોવામાં આવે છે. જિંદગી કેબીસીની હોટ સીટ નથી કે વિકલ્પ નક્કી કરો અને કરોડ રૂપિયા ઘરે લઈ જવાય. જિંદગી દરેક સ્વપ્નના પૂરા થવાની કિંમત માંગે છે. ઇચ્છા હોય કે સ્વપ્ન- એને યેનકેન પ્રકારે સિદ્ધ કરવાને બદલે જતું કરી દેવામાં આવે ત્યારે જિંદગીની નદી તો આગળ વહી જતી હોય છે, આપણો સંતોષ ક્યાંક ત્યજી દીધેલ સ્વપ્નની ભેખડોમાં પાછળ રહી જતો હોય છે. કવિ બહુ સરળ સવાલોની યાદી બનાવે છે. આખરી સવાલ આપણને હચમચાવી દે એવો છે. શું કવિ એવું ઇચ્છે છે કે આપણે આ સવાલોના જવાબ આપીએ? ના, સ્વપ્નને ટાળી દેવાના અને વિસ્ફોટના બે સવાલોની વચ્ચે આપણને ઊભા રાખીને કવિ કેવળ એટલું જ કહેવા માંગે છે કે સ્વપ્ન જ જીવનનું ખરું ચાલકબળ છે. તમારી આંખ જે સ્વપ્ન જોવાની હિંમત કરે છે એ પૂરાં કરવાની હિકમત કરશો તો જ જીવનનું ધારાવી સ્વર્ગ બનશે.

Harlem – Langston Hughes

What happens to a dream deferred?

.         Does it dry up
.         like a raisin in the sun?
.         Or fester like a sore—
.         And then run?
.         Does it stink like rotten meat?
.         Or crust and sugar over—
.         like a syrupy sweet?

.         Maybe it just sags
.         like a heavy load.

.         Or does it explode?

– Langston Hughes

બધા રસ્તા લઈ જાય
રોમ તરફ

બધા રેલવે ટ્રેક
બર્કનાઉ તરફ

– યોહાન ફૉસ
(અંગ્રેજીમાંથી અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

કવિતા એટલે શબ્દો દ્વારા કરાતી આંતર્મનની અભિવ્યક્તિ. કવિતાને અસરદાર કે ઉત્તમ બનાવવા માટે વધુ શબ્દો અનિવાર્ય પણ સાચી અનુભૂતિની તીવ્રતા જ શબ્દોની સંખ્યા નક્કી કરી શકે. શબ્દ જેટલા વધારે એટલી કવિતા વધુ પ્રભાવક એવો કોઈ નિયમ હોતો નથી. આપણી પાસે એક તરફ મહાકાવ્યો છે અને બીજી તરફ હાઇકુ અને લઘુકાવ્યો. ઉત્તમ કવિતા બંને છેડે સંભવી શકે. જર્મન કવિ યોહાન ફૉસનું આ સાવ જ ટબુકડું કાવ્ય લોહી થીજાવી દે એવું ચોટદાર થયું છે.

‘All roads lead to Rome’ એ અંગ્રેજીની બહુ જાણીતી કહેવત છે. આપણે ત્યાં જે રીતે કાશી-વારાણસી એ રીતે પાશ્ચાત્ય દેશોમાં રોમ એ સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રસ્થાન છે, જ્યાં વડા ધર્મગુરુ પોપ બિરાજે છે. રોમ એ આધ્યાત્મિક જ નહીં, માનવસભ્યતાનો માર્ગ પણ છે.

બીજા વિશ્વયુદ્ધનો આરંભ થયો એ પહેલેથી હિટલરે યહૂદીઓનો ખાત્મો બોલાવવાનું શરૂ કરી દીધું હતું, પણ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન આ નરસંહાર ચરમસીમાએ પહોંચ્યો. યહૂદીઓને મારવામાં અનુકૂળતા રહે એ ખાતર પોલિશ કબ્જા હેઠળનું ગામ બ્ઝેઝીનકા ખાલી કરાવ્યું, ધ્વસ્ત કર્યું અને બર્કનાઉ છાવણીઓની સ્થાપના કરી. આ સ્થળ મુખ્ય વસ્તીવાળા ભાગોથી દૂર અને બધા છેડાની રેલવેલાઇનથી જોડાયેલું હતું. ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા વખતે જે રીતે બંને દેશ વચ્ચેની ટ્રેન માણસોથી ઊભરાતી હતી, એ જ રીતે યહૂદીઓને ઠાંસી ઠાંસીને ભરેલ ટ્રેન બર્કનાઉ રવાના કરાતી, જ્યાં કુખ્યાત જઘન્ય નરસંહાર ‘હોલોકાસ્ટ’ સર્જાયો.

બધા રસ્તા મનુષ્યની આધ્યાત્મિક તથા સામાજીક ઉન્નતિ તરફ દોરી જાય છે. પણ બધા રેલવે ટ્રેક સામૂહિક નરસંહાર તરફ.

કંઈ
સમજાતું
નહોતું

બધુ
જ
અનિશ્ચિત

લોકોના
એક

અંતહીન
સમૂહને

આકાશને
ભોગ
ધરાવી
દેવાયો

બાકીનાઓએ
ધરતીને
સળગાવી

અને
નદીઓ
ભરી
દીધી

કંઈ
સમજાતું
નહોતું

બધુ
જ
અનિશ્ચિત

એસ.એસ.ને
ડર હતો

સંક્રામક
રોગોનો

એ વરસે
હૉસ્પિટલ
નો

ચેપી
રોગોનો
વૉર્ડ
બ્લૉક 20

લાગતું
હતું

સૌથી
સુરક્ષિત
સ્થળ

ધરતી
પરનું.

– લિલી બ્રેટ
(અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

વિશ્વયુદ્ધના વિનાશ અને વિભીષિકાએ અનેકાનેક કવિતાઓને જન્મ આપ્યો. આમ તો આ કવિતા વિશે ખાસ કશું કહેવાનું ન હોય. એસ.એસ. (Schutzstaffel) એટલે હિટલરની સુરક્ષા સેના, જેણે જઘન્ય સામૂહિક નરસંહારને અંજામ આપ્યો એટલી સમજૂતિ આપી દઈએ એટલું જ પૂરતું છે. પણ કવિતાનો બાંધો જોવા જેવો છે. કવિએ આખા વાક્ય લખવાના બદલે કવિતાને એક-એક (ક્યારેક બે) શબ્દની પંક્તિનો દેહ આપ્યો છે અને બેથી લઈને વધુમાં વધુ ચાર-ચાર પંક્તિઓના સમૂહથી એકાધિક પરિચ્છેદ તારવ્યા છે. યહૂદીઓને પકડી પકડીને કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પમાં કેદ કરવામાં આવ્યા હતા. ક્યારેક ગેસચેમ્બરમાં સામૂહિક મૃત્યુદંડ તો ક્યારેક મન થાય એ બે-ચારને ઊઠાવીને લઈ જવાના અને ગોળીએ દેવાના… શબ્દ અને ફકરાઓમાં ટુકડા-ટુકડા થઈ ગયેલ વાક્યો જાણે કે આ નરસંહારને આ રીતે ચિત્રિત કરતા હોય એમ નથી લાગતું? હિટલરના સૈનિકોને એ સમયે સૌથી વધુ ડર ટાઇફસ વગેરે ચેપી રોગોનો હતો. કેમ્પમાં કોઈ પણ યહૂદીની કોઈપણ વાતથી વાંધો પડતાવેંત એને મોતને ઘાટ ઉતારી દેતા સૈનિકો હૉસ્પિટલના બ્લૉક નંબર વીસમાં જતા ડરતા હતા, કારણ ચેપી રોગોના દર્દીઓને ત્યાં દાખલ રખાતા હતા. કેમ્પમાં માથે મૃત્યુની પળેપળ તોળાતી તલવારના ડર નીચે જીવતા લોકોને હૉસ્પિટલનો વૉર્ડ દુનિયામાં સૌથી સુરક્ષિત સ્થળ જણાતું હતું… કેવી વિસંગતિ! કેવી વિડંબના!

શિખરું ઊંચાં ને મારગ આકરા.
નહિ કોઈ સાથ કે સંગાથ,
નહિ ત્યાં કેડી કે નહિ વાટ,
ચડવાં ચઢાણો તસુ તસુ એકલાં.
શિખરું ઊંચાં ને મારંગ આકરા.

લિયે એ મારગ નર કોઈ બંકડા,
છોડી આળ ને પંપાળ,
રાખી રામૈયો રખવાળ,
કાચી રે છાતીનાં બેસે તાકતાં,
શિખરું ઊંચાં ને મારગ આકરા.

ચડે એ ઊંચે, જે માંહે ડૂબતાં,
જેને આતમનો સંગાથ,
એનો ઝાલે હરિવર હાથ,
પંડને ખૂવે તે પ્રીતમ પામતાં,
શિખરું ઊંચા ને મારગ આકરા.

– મનસુખલાલ ઝવેરી

કેટલીક રચનાઓ એમ જ માણવાની હોય… કવિના હૃદયમાંથી ફૂટેલા શબ્દો ભાવકના હૃદયને સીધેસીધા અડતા હોય ત્યારે આસ્વાદક કે વિવેચકે વચ્ચેથી હટી જવું જોઈએ… આ ગીત જુઓ… કેવું મજાનું છે! એને એક વાર વાંચો.. બે વાર વાંચો… ત્રીજીવાર વાંચો… દરેક વાંચને આ રચના હૃદયવીણાને વધુને વધુ ઝંકૃત કરતી અનુભવાશે…

(બંકડા= નરબંકો, બહાદુર; રામૈયો= રામ; તાકતાં= નિહાળતાં)

તું મારા મોંમાં ડૂચો દઈ
રહેંસી નાખે મારા વિદ્રોહને
કે ગોઠવે એકેએક ગલીને નાકે ચોકીદારને
જે રોકીરોકીને તપાસ્યા કરે
મારી જાતપાત – મારા દેશ ને પહેરવેશને
કે મને જેલમાં નાખીને
રોકે ખુલ્લેઆમ બાંગ પોકારતા મારા વિચારને
કે દાબીને ગળું મારું
લલકારે તું મને
ગાવા રાષ્ટ્રભક્તિનાં ગીતો હવે
તો હું સહીશ ધરાર ના
હું થઈશ દેશદ્રોહી હવે
નહીં ભરું હામીમાં હામી
નહીં મરું હું તારા માટે
બિહામણા સિંહાસન તળે
નહીં ઉગામું હાથ
ન તો હથિયાર
તારા પૌરુષત્વની સેવારૂપે
નહીં ઉપાડું પગ
નહીં ચાલુ તારા ચીંધેલા રસ્તે ચૂપચાપ
નહીં કરું કલંકિત કલ્પનાને
ઝબોળીને તારા આદર્શો મહીં
ના વેચીશ મારી સર્જકતા
નફરતના બજાર મહીં
હા, લખીશ હું કવિતા
આગા શાહિદ અલી થઈ
અખરોટિયાં તારા હૈયે કરીશ
નમણી, ખોકરદર કોતરણી
મારા શબ્દોના ટાંકણાની ધાર પર
ખીલશે જંગલો કૈં ભોજપત્ર, ચિનારનાં

શબ્દોની વચમાં રહ્યા એ સન્નાટામાં
ઊગશે જાંબુડિયાં મઘમઘ ખેતર લહેરાતાં કેસરનાં
શબ્દોના એ અવાજમાં વસશે ફરી
ઊજડેલાં રેશમી ગામો, રેશમી રસ્તા,
શાંતિપ્રિય જણ મારા પરિવારના.
ને શબ્દોના લયમાંથી જ વહી આવશે
નીર નિર્મલ જેલમ, ચેનાબનાં
અહીં જ તો બનશે હવે
નકશા નવા હિન્દુસ્તાનના

– પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા

આમ તો આ રચના કાશ્મીરમાંથી કલમ ૩૭૦ દૂર કરવામાં આવી એની પ્રતિક્રિયારૂપે લખાઈ હોવાની સંભાવના વધારે છે, પણ એને કોઈપણ આતતાયી શાસન અને શાસક સામેના બંડનું કાવ્ય પણ ગણી શકાય. લોકશાહી લોકશાહી ઓછી અને રોકશાહી ને ઠોકશાહી વધારે બની જાય ત્યારે સભાન સજાગ નાગરિકોના માહ્યલામાંથી વિદ્રોહનો આવો ફુત્કાર જન્મે. કથક દેશદ્રોહી થવાની વાત કરે પણ આપણને દેશપ્રેમ જ દેખાય એ કવિકર્મનું સાફલ્ય. કાશ્મીરી કવિ શાહિદ અલી આગાએ જે રીતે કાશ્મીરને કવિતાનું કેન્દ્ર બનાવી કાશ્મીરની પીડાને વાચા આપી જનચેતનાને ઢંઢોળવાનું કામ કર્યું હતું, એ જ રસ્તે ચાલવાની આહલેક કથક પોકારે છે. કવિતાની ભાષામાં પણ અહીં એકસો એંસી ડિગ્રીનો ટર્ન આવે છે. અત્યાર સુધી જે કવિતા ગદ્યાળુ અને અખબારી ભાષામાં લખાયેલ લાગતી હતી, એ કવિ અને કવિતાના નામોલ્લેખમાત્રથી કોઈ અલગ જ સર્જકે ન લખી હોય એવી બાનીમાં કરોડ ટટ્ટાર કરીને આપણી સમક્ષ આવી ઊભી રહી જાય છે. સર્જકનો આક્રોશ પણ અચાનક અલગ જ સ્વરૂપ ધારે છે. સરમુખત્યાર શાસક સામેનો પોતાનો વિરોધ હાથ કે હથિયારની મદદથી નહીં, પણ મૂક પણ અણનમ કલમ વડે જ કરવાનો નિર્ધાર તો શરૂમાં જ વ્યક્ત થઈ ચૂક્યો છે. પણ કવિ જાણે છે કે કોમવાદના ઝેરનું મારણ ઝેર નથી, તમાચાનો જવાબ તમાચો નથી. એટલે એમનો શબ્દ આગ ઓકવા માંગતો નથી. એમનો શબ્દ તો મઘમઘ થતાં ખેતર અને રેશમી ગામ અવતારવા ચહે છે. જે કાશ્મીરી પંડિતોના ઘર-ગામ ઉજડી છોક્યાં છે, એમનાં પુનર્વસન અને પુનર્નિર્માણનાં સપનાં સર્જક ભાવકોની આંખમાં આંજે છે. અખંડ કાશ્મીર પુનઃ ભારતવર્ષનો હિસ્સો બને એ નવા હિન્દુસ્તાનના નક્શા જો કે ખુલ્લી આંખના સપના બનીને રહી ગયા છે એ જો કે અલગ વાત છે.

મારા દુઃખભર્યા વિચારોને વિસારે પાડવાના હેતુસર
મેં ચાંદ તળે વીણા વાદન આદર્યું.
નર્તંતી સ્વરલહેરી શમી જાય એ પૂર્વે જ
ભીનાં આંસુઓએ મારા ચહેરાને ઢાંકી દીધો.
અને રાત એક સમુદ્ર બની ગઈ,
અને વીણાના તાર ઇન્દ્રધનુષ,
અને જ્યારે વીણા તારસ્વરે, તીવ્રસ્વરે, અતિ તીવ્ર અને તારસ્વરે રણઝણી ઊઠી,
તમે નખી બની ગયા, વીણાના તાર ઉપર ફરી વળતા.
જ્યારે આખરી સૂર ઘટાદાર વૃક્ષોમાં થઈને પવન સંગ સરી ગયો,
તમે તમામ શક્તિ નિચોવાઈ ગઈ હોય એમ મારી સામે જોયું, અને ઝાંખા થતા ગયા
.                                              તમારી ધૂંધળી થતી જતી આંખો મીંચતા,
રે! રે! તમે તો વીણાના નાદવિલયને અનુસર્યા, અને ઝાંખા થતા ગયા
.                                              તમારી ધૂંધળી થતી જતી આંખો મીંચતા,

– હાન યોન્ગ-ઉન (કોરિઅન)
(અંગ્રેજી અનુવાદ પરથી ગુજરાતી અનુવાદ વિવેક મનહર ટેલર)

પ્રેમથી મોટું કોઈ ઓસડિયું નથી. વળી, પ્રેમમાં મિલનની જેટલી મજા છે, એટલી જ, કદાચ એથીય વધારે વિયોગની પણ છે. માણસો ભેગાં થાય છે, અને છૂટાં પણ થાય છે; પણ પ્રેમ યથાવત્ રહે છે. વિરહની પીડા હૃદયવિદારહ છે, પણ પ્રિયપાત્ર માટેનો પ્રેમ જ પ્રિયપાત્રએ આપેલ વિયોગની વેદનાને સહન કરવાનું બળ પણ પૂરું પાડે છે. દુઃખી મન હળવું થાય એ ઈરાદાથી કાવ્યનાયક ખુલ્લા આકાશમાં ચંદ્રની હાજરીમાં વીણાવાદન કરવું આદરે છે. નાયક સંગીતમાં ઓગળી જાય છે. સંગીત સૃષ્ટિમાં ભળી જાય છે. વ્યક્તિ અને પ્રકૃતિ વચ્ચે અદ્વૈત સ્થપાય છે, વીણા ન કેવળ તારસ્વરે, તીવ્રસ્વરે બાજી રહી છે. વેદનાની અભિવ્યક્તિની પરાકાષ્ઠાએ વેદનાના મૂળ સાથે અનુસંધાન થાય છે. દુઃખ જન્માવતા વિચારોથી છૂટકારો પામવા આરંભેલ વીણાવાદન આવિર્ભાવની ચોટી સુધી જઈ આવ્યા બાદ હવે શાંત થઈ રહ્યું છે. વીણા તારસ્વરે ને તીવ્રતમ સ્વરે રણકી ઊઠી એ પળ વીણાના તારની પરમાવધિ નહોતી, એ વાદકસંવેદનના પરમોત્કર્ષની પળ હતી. સંગીતકારની આંગળીઓ એ જ ક્ષણે વિરામ લે છે, જે ઘડીએ સંગીતકાર ખાલી થઈ ગયો હોય. રચનાનો વિશદ આસ્વાદ માણવાની ઇચ્છા હોય એ મિત્રોને અહીં ક્લિક કરવા અનુરોધ છે.

While Playing the Harp

Wishing to forget my sad thoughts,
I played the harp under the moon.
Before the dancing melody died,
The wet tears had covered my face.
And the night became a sea,
And the strings of the harp were a rainbow,
And when the sound of the harp became high, thin, very thin, and high,
You became the plectron leaping, over the strings of the harp.
As the last sound followed the wind through the shadowy trees,
You looked at me with strength gone, and faded,
.                                              closing your blurred eyes,
Ah! ah! you followed the dying sound of the harp, and faded,
.                                              closing your blurred eyes.

– Han Yong-un
(Translated from the Korean by Younghill Kang)

બાઈ રે, જરીક જ વધુ જો વેઠે,

આ રહ્યું એનું મકાન ઢૂંકડું
અહીં આગળ તરભેટે,
જ્યાં તારી ધીરજ ખૂટી ને
ત્યાંથી જરીક જ છેટે.

થોડુંક ચાલી નાખ વધારે,
આટલું તો એટલડું;
અહીં તું મૂળગું ખોય, શોચ કે
ત્યાં પામે કેટલડું?
કહ્યું કરે ના પાય તોયે જા
કાય ઘસડતી પેટે. – બાઈ રે0

એ ગમથી આવ્યા છે વાવડઃ
એ પણ ઊતરી હેઠો,
ઝરૂખડેથી પથતરુ છાંયે
રાહ નિહાળત બેઠો,
બે ડગ આગળ આવી એ પણ
કેમ તને નહીં ભેટે? – બાઈ રે0

– ઉશનસ્

દરેકને પોતપોતાનાં લક્ષ્ય હોય… આજે આ લક્ષ્ય હોય તો કાલે કોઈ બીજું… જીવનમાંથી લક્ષ્યની બાદબાકી કરી નાંખો તો જીવવા માટે કશું બચે જ નહીં… પણ દરવખતે લક્ષ્ય હાંસિલ કરી જ શકાય એવું નથી હોતું… આપણામાંથી મોટાભાગના નિર્ધારિત ધ્યેય સુધી ન પહોંચાય તો હથિયાર હેઠાં નાંખી દેતાં હોય છે. ધારેલ મંઝિલ સુધી પહોંચવાનું દોહ્યલું થઈ પડે તો શું કરવું જોઈએ? જોઈએ આ ગીત… યેનકેન પ્રકારે પણ લક્ષ્ય સુધી પહોંચવાની વાત છે. આમ તો આ વાત ઈશ્વરપ્રાપ્તિની છે, પણ કોઈપણ લક્ષ્ય માટે લાગુ પાડી શકાય. ગમે એટલું વેઠવું પડે ને ધીરજ ખૂટી જાય તોય ધ્યેયપ્રાપ્તિ માટેની સફર અટકવી ન જોઈએ. આટલું ચાલી નાંખ્યું તો થોડું વધારે. અહીં જે છે એ બધું ખોવાનું જ છે અને એને ત્યાં તો પામવા સિવાય બીજું શું હોય? પગ કહ્યું ન માને તો કાયાને ઘસડીનેય આગળ તો વધતા જ રહેવાનો જે સંદેશ કવિ આપે છે એ સાચે જ જીવનમાં ઉતારવા જેવો છે. ઈશ્વર પણ આકાશેથી હેઠો ઉતરી કો’ક ઝાડના છાંયે તમારી રાહ જોતો બેઠો જ છે. એને પામવા માટે તમે જીવ પર આવી જશો, તો શું એ સામે ચાલીને બે ડગ આગળ આવીને તમને ભેટશે નહીં?

(ઢૂંકડું= નજીક; તરભેટે=ત્રિભેટે; પાય=પગ; ગમ=તરફ; પથતરુ= રસ્તામાંનું ઝાડ)

એક સમે એક ક્ષત્રિ આગળ બ્રાહ્મણે કહ્યું,
અરે આજ અસલના ક્ષત્રિ યાદ આવિયા;
દેશમાં ન થવા દેતા પરદેશિનો પ્રવેશ,
જેઓએ સંગ્રામ સજી જસ સંપડાવિયા;
અરે આ ભરતખંડ ભૂમિયે એવા ભૂપાળ,
શુરવીર ધીર ગુણવાળા ક્યાં ગુમાવિયા;
કહે દલપતરામ શુણીને ક્ષત્રિયે કહ્યું,
અસલના ઋષિયોના રક્ષણે સિધાવિયા.

– દલપતરામ

ગુજરાતી કવિતામાં હાસ્યવ્યંગની રચનાઓ પહેલેથી ઓછી જ જોવા મળે છે. પણ દલપતરામે જે તે સમયે આ બાબતમાં સારું એવું કામ કર્યું હતું. નાની અમસ્તી કૃતિ છે. બહુ મોટી મોટી વાત પણ નથી. ‘અન્યનું તો એક વાંકું, આપના અઢાર છે’ની જેમ જ એક જણ આખી રચનાની માંડણી કરે અને કાવ્યાંતે બીજું સો સુનાર કી તો એક લુહાર કીના ન્યાયે એને સાવ ટૂંકાણમાં પણ જડબાતોડ જવાબ આપે એવી રચનારીતિ જ કવિએ અહીં અપનાવી છે. પહેલી છ પંક્તિમાં બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયોની ઠેકડી ઊડાડે છે અને છેલ્લી બે કડીમાં ક્ષત્રિય એની બોલતી બંધ કરી દે છે. કવિના પ્રિય મનહર છંદમાં આ રચનાને મોટેથી લલકારશો તો વધુ મજા આવશે.

(સૉનેટ – વસંતતિલકા)

કટ્ટાક કારતકમાં બટક્યાં બલોયાં,
આખ્ખાય માગશરના દન રોઈ ધોયા.
આ પોષ સોંપટ હવે બરછી લગાવે,
કોરા કપાળ પર માઘ છરા ચલાવે.
બેફામ ફાગણ હવે ભડકે ભભૂકે,
ને આંખમાં ધધધ ચૈતર સૂર્ય ફૂંકે.
વૈશાખ ભીંત પરથી શમણાં ઉખાડે,
ને જેઠની જરઠ થાપ પડે કમાડે.
આષાઢનું ગગન ઘમ્મર હલબલે છે,
ને શ્રાવણી ઝરણકંકણ રણઝણે છે.
પાણી વચાળ મન ભાદરવે ભળે છે,
આસો તણું સઘન કાજળ ઓગળે છે.

બે હાથ સાવ અડવા સળિયે ઝળુંબે,
ને આંખમાં હરિત ઘાસ લલૂંબ ઝૂંબે.

– વિજય રાજ્યગુરુ

મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં બારમાસી કાવ્યોનો એક ખાસ દરજ્જો હતો. બારેય મહિનાના પ્રકૃતિવર્ણન ઉપરાંત એમાં મોટાભાગે વિરહિણી સ્ત્રીના મનોભાવોનું ચિત્રણ કરવામાં આવતું હતું. જે તે સમયના જાણીતા ક્વિઓ ઉપરાંત લોકગીતોમાં પણ આ કાવ્યપ્રકારનું ખાસ્સું ખેડાણ થયું છે. આધુનિક કવિઓએ આ કાવ્યપ્રકારમાં ભાગ્યે જ ખેડાણ કર્યું છે અને કર્યું છે તેય એકદમ લાઘવમાં. લયસ્તરો પર રાજેન્દ્ર શુક્લ તેમજ પુરુરાજ જોશીની બારમાસી  આ અગાઉ પોસ્ટ કરવામાં આવી છે. પ્રસ્તુત રચના ‘બારમાસી’ પરંપરાને અત્યંત સંક્ષેપમાં પણ ઊંડા ભાવસંવેદન સાથે રજૂ કરે છે. આ બારમાસી તાજું વૈધવ્ય પામેલ સ્ત્રીની છે. બાર મહિના… બાર પંક્તિ… અને સદ્યવિધવાની બાર અવસ્થા… કાઠીયાવાડી લહેકાના કારણે રચના વધુ હૃદ્ય થઈ છે. કવિએ અ-અ, બ-બ, ક-ક પ્રમાણે ચુસ્ત જાળવ્યો હોવાથી રચનાનું નાદમાધુર્ય પણ વધે છે. બટક્યાં-બલોયાં, પોષ-સોંપટ, ભડકે-ભભૂકે જેવી વર્ણસગાઈઓના કારણે સૉનેટ વધારે પ્રભાવક લાગે છે. અને કટ્ટાક- ભભૂકે-ધધધ-ઘમ્મર જેવી રવાનુકારી (Onomatopoeic) શબ્દાવલિ વિધવાના દર્દને વેધક વાચા આપવામાં સહાયક બની છે. જે કદી પાછો ફરી શકનાર નથી એવા પતિને બોલવતા ન હોય એમ વિધવાના અડવા હાથ બારીના સળિયામાંથી બહાર લટકી રહ્યા છે… હાથની બંગડીઓ તો તોડી શકાય, તોડી નાંખી; પણ જુવાનજોધ આંખોમાં જે લીલીછમ જિંદગી, અને અસીમ અપાર કામસુખનાં સપનાંઓ ઝૂલી રહ્યાં છે એનું શું? કવિતામાં પોષ મહિનો સોંપટ બરછી લગાવે છે, એ જ રીતે સૉનેટની આખરી બે પંક્તિઓ હૃદયસોંસરી છરી ઉતરી ગઈ ન હોય, એવી તીવ્ર વેદના જન્માવે છે.

નવમી અને દસમી પંક્તિમાં અનુક્રમે ‘હલબલે’ તેમજ ‘રણઝણે’ પાસે છંદ તૂટે છે, એ સિવાય આખી રચનામાં છંદ અનવદ્ય સચવાયો છે. કાવ્યાંતે છંદ સાચવવા ‘લેલૂંબ’ (ફળથી ભરચક; લૂમઝૂમ.)નું ‘લલૂંબ’ કર્યું છે એય સહેજ ખટકે છે.

કબંધ શું શ્વસે નગર
ધૂંવેધૂંવા થકી ગ્રસે ગગન
બધિર શેરીઓ ચીસે અગન અગન
પીછો કરી રહ્યાં શું હોય કારમાં સ્વપન

વછૂટતા અવળસવળ જળી ગયેલ નસનસેથી બ્હાર
કૂબડા તૂટલ અનેક માર્ગ
આંધળી ખૂંધે વળી ગલી હજાર
બડબડે સડેલ શબ્દેથી ઊભી બજાર

ખોફનાક ભોંયરા (મહીં સૂતેલ સાત
હાડપીંજરો તણી ફૂટેલ આંખમાં બળે અનંત તારલાની હાર)
જંગી સૌ ઝઝૂમતા ભૂતાવળે ભર્યાં મકાન
દૈવ શાપતા ભૂલા પડેલ માનવો હતાશ

ખોળતા પડી ગયેલ ક્યાંક જાત
જાતભાતનું વિચિત્ર આ કબંધ શું નગર
ધસે કરાડ ધાર પર ધસી કરાલ
રાત્રિની ઊંડી ઊંડી ખીણો મહીં પડે ધડાક
(સાંભળું ફૂટે પ્રભાત)

– નલિન રાવળ

કબંધ એટલે માથા વગરનું ધડ. કેવળ ધડ જેવું નગર શ્વાસ તો લે છે પણ માથું યાને કે બુદ્ધિમતા (વિચારશક્તિ) તેમજ સંવેદના ગુમાવી બેઠું છે. શહેરી પ્રદૂષણથી તો આપણે સૌ પરિચિત છીએ. એ જ જાણે શહેરનો ખોરાક છે. ગરમીથી ભડકે બળતી ને ચીસો પાડતી શહેરની શેરીઓ કોલાહલ સાંભળવાના કાન ગુમાવી બધિર થઈ ગઈ છે. શહેરના રસ્તાઓ, ગલીઓ અને બજારનું વર્ણન આપણા સંવેદનતંત્રને હચમચાવી દે એવું છે. ખોફનાક ભોંયરામાં દટાયેલ સાત હાડપિંજરોની ફૂટેલી આંખોમાં બળી રહેલ અનંત તારલાની હારવાળું પ્રતીક અર્થ ન સમજાય તોય કવિમનનો ભાવ તો સુપેરે વ્યક્ત કરી જ શકે છે. ‘સાત’નો આંક સાત પેઢીનો સૂચક પણ હોઈ શકે. શહેરના ખપ્પરમાં તારાઓનો પ્રકાશ આંખોમાં લઈને જીવતી પેઢીઓની પેઢી હોમાઈ જાય છે. દટાઈને હાડપિંજર થઈ ગયેલી માણસાઈનો સંદર્ભ પણ અહીં અનુભવી શકાય. લાખ શોધવા છતાં માણસનેપોતાની ખોવાઈ ગયેલ જાત હવે જડતી નથી. રાતની ઊંડી ખીણમાં શહેર ધડાક દઈને પડે છે. શહેરનું ભવિષ્ય અંધકારમય હોવાનો સ્વીકાર કર્યા બાદ પણ કાવ્યાંતે ભલે કૌંસમાં તો કૌંસમાં પણ શહેરના અંધકારની ખીણમાં ધડાક દઈને પડ્યા પછી જે અવાજ સંભળાય છે એ પ્રભાત ફૂટવાનો, આશાનો અવાજ છે…

ગુલબંકી છંદના લગા-લગા અને ગાલ-ગાલના આવર્તનોના કારણે લયનો એક હેલારો સતત અનુભવાયા કરે છે.

કવિતાની પ્રમુખ તાકાત ગૂઢ સંકેતાત્મક પ્રતીકોના કારણે ઊભું થતું વાતાવરણ છે, જે કાવ્યાર્થ સમજાતા પહેલાં જ ભાવાનુભૂતિ કરાવે છે. (“Genuine poetry can communicate before it is understood” – T.S. Eliot) અને કવિતાની પ્રમુખ કમજોરી પણ એ જ છે. વધુ પડતી સાંકેતિક ભાષાના કારણે રચના થોડી અસ્પષ્ટ અને દુર્બોધ પણ બને છે.

બોલો!
સખે, કુંઠિત કંઠ ખોલો!

અરધે અધૂરું
મેલ્યું, હવે શું કરશો ન પૂરું?
શું શબ્દથી મૌન વિશેષ તોલો?

સ્વરહીરદોરે,
હિંડોલિયો સ્હેજ પ્રભાતપ્હોરે;
એ સ્તબ્ધ હાવાં હિયનો હિંડોલો!

એ ગીતગોપી
રાસે રમાડો, વ્રજકુંજ લોપી
આ કૃષ્ણશો કાળ જતો અમોલો!

– નિરંજન ભગત

નાનું અમસ્તું ગીત પણ કેવું મધુરું અને અસરદાર! અડધુંઅધૂરું કહીને અચાનક મૌન થઈ જઈ વાત પૂરી ન કરતા પ્રિયપાત્ર સામેની મીઠી ફરિયાદ અને માર્દવ અરજનું આ ગાન છે. જીવનના પ્રભાતે રેશમ જેવા સ્વરના દોરે હૈયાનો હિંડોળો સહેજ હીંચક્યો-ન હીંચક્યો ત્યાં તો સ્તબ્ધ થઈ સ્થિર થઈ ગયો. ગોપી-કૃષ્ણની જેમ સહવાસનો રાસ રમવાનું આ અણમોલ ટાણું તો વ્રજ-કુંજ જેવા અસ્તિત્ત્વને ઠેકીને પળમાં વહી જશે.

સામાન્યરીતે ગીત માત્રામેળના અવર્તનોમાં લખવાનો ચાલ છે. પણ સમર્થ કવિએ અત્રે ખંડ ઇન્દ્રવજ્રા (અક્ષરમેળ) છંદ (ગાગાલ ગાગાલ લગાલ ગાગ) પ્રયોજ્યો છે. દોઢ-દોઢ પંક્તિના મુખડા-અંતરા અને ચુસ્ત પ્રાસાવલિના કારણે રચના વધુ હૃદ્ય બની છે.

આજથી પોણાસો વર્ષ પહેલાં ઈ.સ. ૧૯૫૦માં લખાયું હોવા છતાં ગીત કેવું તાજું પ્રતીત થાય છે!

આવકાર સપ્તાહની હાલ પૂરતી આ સાતમી અને અંતિમ કડી… બીજા સંગ્રહોને આવકારવા જલ્દી જ ફરી મળીશું…

લયસ્તરો પર કવયિત્રીના પ્રથમ ગઝલસંગ્રહ ‘મનોમન’ને ઉષ્માભર્યો આવકાર.

લયસ્તરો પર નોંધ લેવાય એ હેતુસર ઘણા નવ્યકવિઓના સંગ્રહ સતત મળતા રહે છે. એમાંથી ઘણાખરા સંગ્રહમાંથી બધા શેર સારા થયા હોય અને લયસ્તરો પર મૂકી શકાય એવી આખી રચના મળતી ન હોવાથી પસંદગીના શેર ટાંકીને કામ ચલાવી લેવું પડતું હોય છે. પણ ક્યારેક એવા સંગ્રહ પણ હાથ આવે છે, જેમાંથી આખી ગઝલ તો જડી જ આવે પણ પસંદગીના શેર પણ વિપુલ માત્રામાં હાથ આવ્યા હોવાથી લંબાણના ભયે એમાંય કાપકૂપ કરવાની ફરજ પડે. લબ્ધખ્યાત સર્જક શ્રી રઈશ મનીઆરે આ સર્જકની બે ખાસિયત પ્રસ્તાવનામાં નોંધી છે. એક, ‘આ સર્જક પોતે કવયિત્રી હોવા છતાં એમનો કાવ્યનાયક પુરુષ છે.’ અને બે, એમની રદીફની પસંદગી. રઈશભાઈ સાથે સહમત થઈ કહેવું પડે કે નવોદિત સર્જકોના પ્રથમ સંગ્રહમાં આ પ્રકારનું રદીફવૈવિધ્ય જૂજ જ જોવા મળે છે. આ સંગ્રહમાં એકાધિક દીર્ઘ ગઝલો પણ સમાવિષ્ટ છે. ઇયત્તા ગુણવત્તા પર ભારી પડી હોય એવું પણ ઘણી જગ્યાએ જોવા મળે છે. સ્વવિવેક કેળવીને સર્જક આ બાબત પર ધ્યાન રાખશે તો એમનાઉજળા ભવિષ્ય બાબત કોઈ શંકા નથી. શુભકામનાઓ…

કર્યું છે આંખમાં સ્થાપન, તમારે આવવું પડશે,
છે આ આંસુનું ઉદઘાટન, તમારે આવવું પડશે.

તમારી વાત નીકળે ત્યાં થતી વાતો અમારી પણ,
અમારી નામના પાછળ તમારો હાથ મોટો છે.

તમે છોડી ગયા તો આવ-જા છે બંધ ખુશબૂની,
પવનની સ્તબ્ધતા પાછળ તમારો હાથ મોટો છે.

તીરથ પર પહોંચવા આવ્યા ને આવી ગઈ તમારી યાદ,
અધૂરી જાતરા પાછળ તમારો હાથ મોટો છે.

પ્રભુએ કાનમાં સૌના અહીં સરખું જ કીધું છે,
‘જગતમાં તું જ છે સૌથી સરસ માણસ, ભલા માણસ.’

મૌન મારું સવાલ છે કોઈ,
તારું રડવું જવાબ છે કોઈ.

છૂપાં પગલે એ આવીને, હૃદયમાં ઊતરી જાશે,
રણકશે એ પછી ઝાંઝર, તમારું કંઈ નહીં ચાલે.

છે બેઉ વચ્ચે હવે પ્રેમની પરાકાષ્ઠા,
રમી રહ્યાં છે સતત રાસ શાંત બેસીને.

જે આવી રહ્યા છે, હવામાં ઊડે છે,
તમે રસ્તે જાજમ બિછાવી શું કરશો?

હતાં આંખોમાં આંસુ તો વજન બહુ લાગતું હતું,
બજારે વેચવા કાઢ્યાં તો તદ્દન હળવાં જોખાયાં.

થોડી શરમ ને થોડી કલા કામ આવશે,
હૈયેથી જ્યારે હોઠ ઉપર નામ આવશે.

જ્યાં સુધી મળવું થયું નહીં, એકબીજામાં હતાં,
ને મળ્યાં એ બાદમાં, બસ એ હતી ને હું હતો.

હશે વેણ મીઠાં તો થઈ જઈશું ઘાયલ,
અમસ્તાં અમસ્તાં જ બળ વાપરો છો.

ફાવ્યું ના એને જરા સમજાવવાનું,
આપણે શીખી ગયા મન મારવાનું.

ખરેખર જે હતાં સૌ કામનાં, બેસી ગયાં ચૂપચાપ,
કર્યાં તોફાન ખોટાંએ, ખરાં બેસી ગયાં ચૂપચાપ.

પહોંચી ગયું છે સાવ અડોઅડ ગુમાનની,
થોડો વધારો જો થયો મારા સ્વમાનમાં.

મળે જો સ્પર્શ તારો થાય શું? જાતે વિચારી લે,
એ સૂકી ડાળ પર કૂંપળ તને જોતાં જ ફૂટી છે.

જ્ઞાન પીરસવામાં એવા વ્યસ્ત છો,
આચરણ માટે સમય મળતો નથી.

જરૂરી થઈ પડે ત્યારે સ્વયંને સાચવી લઈશું,
ખુમારી સાચવી લઈશું, અહમને સાચવી લઈશું.

અદબ, સમજણ, ક્ષમા ને નમ્રતાનીએહ.ડી. ના થાય,
સતત ખર્ચ્યા કરીને આ રકમને સાચવી લઈશું.

જો બ્હાર કોઈ દૃશ્યમાં વૈવિધ્ય ના રહ્યું,
પ્રત્યેક બારી પર કર્યા પડદા અલગ-અલગ.

આંખોની સારવારમાં બંને સમાન છે,
જોયા કરું તને કે હું જોઉં લીલોતરી!

આથી વધારે સારું શું સંગીત સાંભળું?
હૈયામાં તારી યાદની રણકે છે ઝાંઝરી.

ક્યાં જવું- ક્યાં ના જવું-ની જાણકારી ના રહી,
એટલે જીવનમાં મારા હાડમારી ના રહી.

દર્દ મારું આજે તારી આંખમાં આવી ગયું,
હા, હવે તકલીફ મારી, ફક્ત મારી ના રહી.

– રીના પરીખ

*

લયસ્તરો પર કવિ મુસાજી ઈસપજી હાફિઝજી યાને દીપક બારડોલીકર (જન્મ: ૨૩-૧૧-૧૯૨૫ (બારડોલી) : નિધન: ૧૨-૧૨-૨૦૧૯ (માન્ચેસ્ટર, યુકે)ના મરણોત્તર ગદ્ય-પદ્ય સંગ્રહ ‘ગુલદસ્ત-એ-દીપક બારડોલીકર’નું હૃદયપૂર્વક સ્વાગત કરીએ છીએ. સંગ્રહમાંથી એમની એક ગઝલ અહીં રજૂ કરીએ છીએ… આ ગઝલ પહેલવહેલીવાર એમના સંગ્રહ ‘તલબ’માં પ્રગટ થઈ હતી પણ ‘કુલ્લિયાત-એ-દીપક’ના પ્રકાશન વખતે કવિએ એમાં ઘણા ફેરફાર કર્યા હતા, જે પ્રસ્તુત સંગ્રહમાં જોવા મળે છે. આમ તો આખરી રૂપાંતર જ કાયમી ગણાય પણ સુજ્ઞ વાચકો બંનેથી પરિચિત થઈ શકે એ ખાતર બંને સંસ્કરણ અડખેપડખેમૂક્યાં છે.

નવું અને અંતિમ સંસ્કરણ-

દિલ છે, દરદ છે, પ્યાસ છે, હું એકલો નથી
ને શબ્દનો ઉજાસ છે, હું એકલો નથી

એકાંતનો આ મોગરો કોળે ગુમાનમાં,
એક આગવી સુવાસ છે, હું એકલો નથી

મૂકી ગયું’તું કોઈ ગુલાબો કિતાબમાં
મઘમઘતી એ કિતાબ છે, હું એકલો નથી

સહરા છે, ઝાંઝવાં છે, સતત ઊડતો ગુબાર
ને કોઈની તલાશ છે, હું એકલો નથી

વાળી’તી જેમાં ગાંઠ જનમભરના સાથની
મુઠ્ઠીમાં એ રૂમાલ છે, હં એકલો નથી

બોલો તો આખી સીમ કરી દઉં હરીભરી
મનની અતાગ વાવ છે, હું એકલો નથી

‘દીપક’ કોઈના સ્પર્શમાં માણી હતી કદી
એ ખુશબૂ આસપાસ છે, હું એકલો નથી

– દીપક બારડોલીકર
[ગુલદસ્ત-એ- દીપક બારડોલીકર (ડિસેમ્બર ૨૦૨૫)]

*

મૂળ સંસ્કરણ-

દિલ છે, દરદ છે, પ્યાસ છે, હું એકલો નથી
ને શબ્દનો ઉજાસ છે, હું એકલો નથી

એકાંતનો આ મોગરો કોળી ઊઠ્યો, જુઓ
એક આગવી સુવાસ છે, હું એકલો નથી

સહરા છે, ઝાંઝવાં છે, સતત ઊડતો ગુબાર
ને કોઈની તલાશ છે, હું એકલો નથી

વાળી’તી જેમાં ગાંઠ જનમભરના સાથની
મુઠ્ઠીમાં એ રૂમાલ છે, હં એકલો નથી

બોલો તો આખી સીમ કરી દઉં હરીભરી
મનની અતાગ વાવ છે, હું એકલો નથી

આ કેફ ઉતરે તો હવે કેમ ઉતરે?
ગેબી છલકતો જામ છે, હું એકલો નથી.

‘દીપક’ હું નીતરું છું સુરાહીમાં દમબદમ,
ભરચક તલબનો જામ છે, હું એકલો નથી

– દીપક બારડોલીકર
[તલબ (૧૯૯૪)]

આવકાર-સપ્તાહના ઉપક્રમે આજે પાંચમા સંગ્રહ ‘ઝરતી ક્ષણો’ને હૃદયપૂર્વક પોંખીએ. ગીત-ગઝલની ભરમારની વચ્ચે કવિ કૌશલ યાજ્ઞિક હાઈકુસંગ્રહ લઈને આવ્યા છે એનો આનંદ. કવિના ભાવવિશ્વ પરથી સ્નેહરશ્મિના સમયકાળનો પ્રભાવ કદાચ પૂરેપૂરો ઓસર્યો નથી. મોટાભાગનાં હાઈકુ સૂર્ય, ચંદ્ર, વન, નદી, વૃક્ષ, પથિક વગેરેની આસપાસ જ ફરતા હોવાથી સમસામયિકતાનો સંસ્પર્શ પ્રમાણમાં ઓછો વર્તાય છે. જો કે એ કવિની પોતાની પસંદગી પણ હોઈ શકે. સંગ્રહમાં ઘણાં હાઈકુ મજાનાં છે. એમાંથી કેટલાક હાઈકુ આસ્વાદીએ…

સૂરજ ઊગે:
પોઢી નદીનાં નીર
હલેસે જાગે.

લીલ જામેલા
સરે પડે હલેસાં-
સૂર્યદર્શન.

ગ્રીષ્મ બપોર:
પડછાયો સંતાય,
સૂરજ શોધે.

નયન ભીનાં:
સૂરજ પેખું, અહો
ઇન્દ્રધનુષ.

દીપક બૂઝ્યો:
અંધારું વહેરતું
તેજ લપાયું.

સફર ખેડે
વાદળ નભે: ચંદ્ર
છૂપાતો ફરે.

પૂર્ણિમા:ચંદ્ર
તરતો સર મહીં,
સ્થિર ત્યાં હંસ.

પડી તડકે
કુહાડી, કઠિયારો
વિરમે છાંયે

– કૌશલ યાજ્ઞિક

આજે આવકાર-સપ્તાહની ચોથી કડી… કવિના પ્રથમ ગઝલસંગ્રહ ‘ધારણા ખોટી નીવડે’ને સસ્નેહ આવકારીએ… કવિના ભાવવિશ્વનો અને કલમવિસ્તારનો અંદાજ આવે એ હેતુસર કોઈ એક રચના પસંદ કરવાને બદલે સંગ્રહમાંથી પસાર થતી વખતે ગમી ગયેલ કેટલાક શેર આપ સહુ સાથે સહિયારું છું…

આપ તો છોડી ગયાં અંધાર મારી રાતમાં,
પણ અહીં ઉજાસનાં સ્વપ્નો જડે એવું બને.

આંખો મારી ભીની ભીની
કાગળ તારા કોરા કોરા

ભાઈ બે ભેગા થયા છે,
દિલમાં એક દીવાલ રાખી.

એ દુશ્મનને વહેલો હણજો,
ખાલીપાને ખાલી કરજો.

સૌની આગળ નમતો રહીને
સઘળા ઘા નાકામ કરે છે.

નીકળે છેલ્લામાં છેલ્લા આંસુઓ,
તે પછી સાચું રડાયું હોય છે.

હોય ફિતરત બંનેની વિપરીત પણ,
છાંય તડકાને ક્યાં દૂરી હોય છે?

આવવાનું વચન આપ્યું એણે મને,
આજ અહીંની હવાનેય રંગાવજો.

જે સ્પર્શથી છે રણઝણી આ લાગણી,
એ ફૂલ છે કે છે એ તારી આંગળી?

સૌ ટહુકા જો ઊડી ગયા વૃક્ષ છોડી,
કહે ડાળ, અમને, પ્રભુ! પાંખ આપો.

હોય પોલાં છતાં સૌ તરી જાય છે,
મારું નક્કરપણું ક્યાંક ડૂબાડશે.

રોજ આ આંખ પાણી વધુ પાય છે,
સ્વપ્ન જોજો અમારાં વધુ ફાલશે.

માંગણી હોય જેમાં ફકત,
પ્રાર્થના એવી ફળતી નથી.

– વિરલ વ્યાસ

વાંસળીના સૂર – નરેન્દ્ર વેગડા

વ્હાલા! તારી વાંસળીના સૂર મને ના સંભળાય!
વ્હાલા! કાળી મજૂરીના મૂલ તને ના સમજાય!

કેમ કરીને વારી જાઉં? મોરપિચ્છના તારા મુકુટ પર,
સાંજ પડે કળાય છે થાકનો ભાર મારા ભૃકુટ પર.
બળ્યા પેટની રાસલીલા મારી છાતીના ડૂમે અથડાય, વ્હાલા!
તારી વાંસળીના સૂર મને ના સંભળાય!

નથી પાસ જમનાના જળ કે નથી ઢૂકડા પાણીના નળ,
હાલી હાલીને થાકી જાઉં, પાણીનું બેડલું જાણે કે છળ.
હામ ભીડીને પહોંચું જો ગામના કૂવે તો કૂવો અભડાય, વ્હાલા!
તારી વાંસળીના સૂર મને ના સંભળાય !

– નરેન્દ્ર વેગડા

લયસ્તરો પર કવિશ્રીના બીજા કાવ્યસંગ્રહ ‘તંનૂર’નું દિલી સ્વાગત…

આમ તો કવિતાના દલિત અને સવર્ણ એવા ભાગલા પાડવા જ ન જોઈએ, પણ દુનિયાની ગમે એટલી પ્રગતિ થવા છતાં સમાજમાં આજેય આ બે વર્ગ એક થઈ શક્યા નથી. એટલે સમાજના શોષિત વર્ગમાંથી વેદનાની બસૂરી વાંસળી સાંભળવાની તૈયારી રાખવી જ પડે. કવિ શ્રીકૃષ્ણને વહાલા કહીને સંબોધે છે. આ કટાક્ષ જ કેવો કારમો છે! વહાલા હોય એ કદી દખનાં વખ પીવડાવે ખરા? ગરીબોનો બેલી તો ભગવાન પણ બનતા નથી. ‘વહાલો’ પીડિતોની કાળી મજૂરીના મૂલ સમજી શકતો નથી, પરિણામે ગરીબના કાન એની વાંસળીનાં સૂર સાંભળી શકતા નથી. માથે દિવસભરના વૈતરાના થાકનો ભાર વર્તાતો હોય એ માણસ કૃષ્ણના મોરપીંછ પર શું ધ્યાન આપે? સમાજનો આ શોષિત વર્ગ પણ રાસલીલાનો ભાગ તો બને છે, પણ આ રાસલીલા બળ્યા પેટની છે, જે છાતીમાં ડૂમો બની ગૂંગળાવે છે. દલિત વર્ગને તો પાણીનુંય સુખ નથી. ગામનો કૂવોય એમના માટે તો વર્જ્ય છે. કૃષ્ણની યમુના અને નળ માટેની રઝળપાટના વિરોધાભાસમાંથી જે હૃદયવિદારક ચીસ ઊઠે છે, એ સમાજના મોભીદારોને કદી સંભળાશે ખરી?

લયસ્તરો પર આવકાર-સપ્તાહ અંતર્ગત આજે બીજા સંગ્રહને આવકારીએ… કવિ દિલીપ ધોળકિયા ‘શ્યામ’ના પ્રથમ ગઝલસંગ્રહ ‘ભાંગતી રાતનું જાગરણ”નું સહૃદય સ્વાગત કરીએ… સમગ્ર સંગ્રહનો સહેજસાજ અણસાર મળી રહે એ હેતુસર પસંદગીના થોડા અશઆર અહીં રજૂ કરું છું…

તારા મિલનની જો હવે કેવી થઈ અસર,
ચાલી રહ્યા છે શ્વાસ પણ મારામાં હું નથી.

ભૂલવાનું જે હતું તે યાદ છે,
એટલે આંસુ અને ફરિયાદ છે.

સાંજ ડૂબી ગઈ સખી, આ વેલ શણગારો હવે,
આંખના અરમાન હળવે હાથ ઉતારો હવે.

આમ તો શીખ્યો જગતના કારણે,
પણ વિચારો ફક્ત મારા હોય છે.

સફર કાપી ઘણી લાંબી તમારે દ્વાર તો આવ્યો,
હવે મળવા થયાં આતુર કદમ, તો ભાર લાગે છે.

ભલે લથડે કદમ તોયે અમે પડવા નહીં દઈએ,
જરા એવું હવે મુજ હાથ ઝાલી કો’ક તો બોલો.

તારી વાતો હું ના સમજું,
હું તો જાણું વહાલ કબીરા.

ગઝલ જેમ જીવી બતાવું તમોને,
થતી ભૂલ ત્યાં હું મઠારી શકું છું.

ગજબ કલ્પનાની કરામત રચાવી,
નથી પાંખ તો પણ ગગનમાં રહું છું.

સહેજ હળવે હાથ જો દરકાર થઈ,
આંસુઓ આંખે હસ્યાં શણગાર થઈ.

બે કબીલા સુખ અને દુઃખના મળી,
જિંદગી નામે જુઓ, વણજાર થઈ.

– દિલીપ ધોળકિયા ‘શ્યામ’

રોજેરોજ નિતનવા સંગ્રહ મળતા રહે છે. બધા સંગ્રહમાંથી પસાર થવાનું કપરું છે, પણ થોડો સમય અને થોડો અવકાશ ફાળવીને મારી ક્ષમતા મુજબ દરેક સંગ્રહને યથોચિત ન્યાય આપવાની કોશિશ હું કરતો રહું છું. થોડા દિવસો પહેલાં જ લયસ્તરો પર આપણે આવકાર-સપ્તાહ ઉજવ્યું. આજથી ફરી એકવાર આવકાર-સપ્તાહ નિમિત્તે વારાફરતી સાત અલગ અલગ સર્જકોના નવ્યસંગ્રહોમાંથી પસાર થવાનો લહાવો લઈએ….

બહુખ્યાત કવિ ભરત વિંઝુડા સર્જનબાહુલ્યના કવિ છે. ‘સ્વપ્નસુખ’એમનો ચૌદમો સંગ્રહ છે – તેરમો ગઝલસંગ્રહ. લયસ્તરો પર ‘સ્વપ્નસુખ’ને આવકાર આપતાં અમે હર્ષ અનુભવીએ છીએ… સંગ્રહમાંથી નાની બહેરની એક ગઝલ આપ સહુ માટે…

*

આંખોથી…

આંસુ છલકાઈ જાય આંખોથી,
એવું જોવાઈ જાય આંખોથી.

કાન બીડીને રાખ્યા છે એને,
કંઈક સંભળાય જાય આંખોથી.

બંધ લાગે ને બંધ હોય નહીં,
સ્વપ્ન દેખાઈ જાય આંખોથી.

નીકળે તું ઘડીક સામેથી,
થોડું જીવાઈ જાય આંખોથી.

જોઉં છું એને બદલે વાંચું તો,
એ ઉકેલાઈ જાય આંખોથી.

– ભરત વિંઝુડા

ના, જરૂરી નથી મારા દરેક વિચારનું વર્જિન હોવું
વિચારોની વર્જિનિટી ક્યાં હોય છે આપણા હાથમાં!
મારે તો અનુભવોના વિશ્વને અતિક્રમવું છે.
અનુભવ – જડ, મૂર્ત, સ્થિર, ઘન.,
મારે તો અનુભવોના ઝીણા ઝીણા ટુકડાઓ કરવા છે
એમાંથી રેષાઓ ખેંચવા છે.
એના રંગોનું વિઘટન કરવું છે
તેનું પ્રવાહીકરણ કરી તેને બાષ્પ થતાં નિહાળવા છે.
વિચાર, તું આવ.
શૂન્યોની શૃંખલાની આગળ અડીખમ ઊભેલા એકડાને
ઊંચકીને ફેંકી દે શૂન્યોની પાછળ
બનાવી દે ઘટનાઓને બહુપરિમાણી અને પારદર્શક
તોડી નાખ એના આકારોને
શોષી લે તેના વજનને
ના, મને તારા ઇતિહાસમાં રસ નથી
છેદીને, ભેદીને, તોડીને, વલોવીને-
મારે તો બસ, ઘટનાઓની આરપાર થવું છે.

– શિશિર રામાવત

કવિતામાં મૌલિક વિચારોનું મહત્ત્વ મોટું અંકાયું છે, પણ વાસ્તવિક્તા એ છે કે આપણી ભાષા અને એ રૂએ આપણા વિચારો આપણા પોતાના હોતા જ નથી. બધું આપણને આજુબાજુના જગત પાસેથી જ પ્રાપ્ત થયું છે. પણ આપણી અનુભૂતિ, આકલન તેમજ અભિવ્યક્તિની ક્ષમતાના આધારે આપણે આપણા ‘પોતીકા’ કહી શકાય એવા વિચારો ઘડતાં હોઈએ છીએ. કદાચ એટલે જ કવિતાનો આરંભ પોતાના જે પોતાના હાથમાં જ નથી એવી વિચારોની વર્જિનિટીની અનાવશ્યક્તાથી થાય છે. કવિને તો અનુભવથીય સંતોષ નથી. એમણે તો એને પણ અતિક્રમવા છે. અનુભવ આમ તો અમૂર્ત અને અસ્થિર પણ કવિ એને સ્થૂળ પરિમાણો બક્ષી વિરોધાભાસ જન્માવે છે. કવિતાની શરૂઆત અહીંથી જ થાય છે. અનુભૂતિને અતિક્રમવા માટે એને તોડીફોડીને એનો નવોન્મેષ કરવો જરૂરી છે. કવિ આ કામ માટે વિ-જ્ઞાનની પ્રયોગશાળાને ખપમાં લે છે. આટલું કરી લીધા બાદ તેઓ વિચારને આમંત્રે છે. જે અનુભવોને તોડીફોડીને અતિક્રમી જાય એને વિચારોની કિંમત કે ઇતિહાસમાં શો રસ હોય? આસપાસ બનતીરહેતી ઘટનાઓને છેદી-ભેદી-તોડી-વલોવીને એની આરપાર નીકળી જઈ શકાય ત્યારે જે અર્ક હાથ લાગે એ છે ખરી વર્જિનિટી… એ છે વિશુદ્ધ મૌલિક અનુભૂતિ!

સુરેશ દલાલે શરૂ કરેલ ‘કવિતા’ દ્વિમાસિકના ૨૦૧૭માં પચાસ વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે ત્રણસોમો અંક (દિપોત્સવી) પ્રગટ થયો હતો.એમાંથી આ રચના જડી આવી. ‘ઘન’ના સ્થાને’ધન’, ‘બહુપરિમાણી’ના સ્થાને ‘બહુપરિણામી’ અને ‘શોષી લે તેના વજનને’ના સ્થાને ‘શોષી લે તેવા વજનને’ છપાયું હતું. મને ખટકા અનુભવાયા એટલે ચહેરાપોથીના શરણે જઈ, શિશિર રામાવતના દરવાજે ટકોરા માર્યા… આ કવિતા વિશે એમણે જે લખ્યું છે એ રસપ્રદ છે. શિશિરભાઈ લખે છે:

“તમે કશુંક ઇન્ટેન્સ-ઇન્ટેન્સ લખ્યું હોય ને પછી તેને લગભગ ભૂલી ગયા હો ને તે લખાણ દોઢેક દાયકા પછી ઓચિંતા તમારી આંખ સામે આવે ત્યારે થોડું કૌતુક જરૂર થાય. તમારે યાદ કરવું પડે કે આવું બધું મેં કઈ મનઃસ્થિતિમાં લખ્યું હતું. મને ખરેખર આ કવિતા લખવા પાછળનાં ઇમોશનલ-સાઇકોલોજિકલ કારણો, ટ્રિગર્સ કે સંદર્ભો – આમાંનુ કશું જ યાદ આવી રહ્યું નથી. તોય તે વાંચીને ચહેરા પર સ્માઇલ તો આવ્યું જ.”

ઓ મારી ગુજરાત!
ઓ વ્હાલી ગુજરાત!

મા તારું ઉપવન અણમૂલ
અમો મા એ ઉપવનનાં ફૂલ
સમય આવતાં વજ્ર બનીશું, સાચવશું ના જાત!
ઓ મારી ગુજરાત!

આશ્રય આવે બાળ પરાયાં
તારા ના કદી થાન સુકાયાં
ઉદાર દિલ જે દેવા બેઠી તેને નિજ પર શી પંચાત?
ઓ મારી ગુજરાત!

તારો અંક ખુંદી જે આગળ
આજ ખૂંદે ધરતીની ભાગળ
તે ક્યમ ભૂલે તારી નદીનાં નીર તણી તાકાત?
ઓ મારી ગુજરાત!

જીવવું તારું કામ કરીને
મરવું તારું નામ સ્મરીને
તારે અંકે ઊગો મા મારા નવજીવનનું પ્હેલું પ્રભાત.
ઓ મારી ગુજરાત!

– જયન્ત પાઠક

આજે ગુજરાત સ્થાપના દિવસે લયસ્તરોના તમામ સર્જકમિત્રો અને ભાવકમિત્રોને એક મજાના ગીત સાથે સ્નેહભરી શુભેચ્છાઓ પાઠવીએ છીએ…