લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ શ્રેણીમાંના બધા પોસ્ટ (કક્કાવાર), સંપૂર્ણ પોસ્ટ માટે ક્લીક કરો.
May 27, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under અછાંદસ, લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ, વિવેક મનહર ટેલર, વિશ્વ-કવિતા
શું થાય છે એક સ્વપ્નને ટાળી દેવાથી?
. શું એ કરમાઈ જાય છે
. તડકે મૂકેલી દ્રાક્ષની પેઠે?
. કે કોઈ ઘાવની જેમ પાકી જાય છે-
. ને પછી વહેવા માંડે છે?
. શું એ સડેલા માંસની જેમ ગંધાવા લાગે છે?
. કે પછી ખાંડની પરત બનીને જામી જાય છે-
. ગળી ચાસણીની જેમ?
. કદાચ એ કોઈ વજનદાર બોજની માફક
. બસ લચી પડે છે.
. કે પછી વિસ્ફોટ સાથે ફૂટી જાય છે?
– લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ
(અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ એટલે આફ્રિકન-અમેરિકન પ્રજાના ઘવાયેલ દબાયેલ આત્માનો અવાજ. હાર્લેમ શીર્ષકથી લખાયેલ આ કવિતા અમેરિકન-ડ્રીમનો પર્યાય બની ચૂકી છે. સ્વપ્નની વાત આવે, પ્રગતિનીવાત આવે અને આ કવિતા ટાંકવામાં ન આવે એ શક્ય જ નથી. ન્યૂયૉર્કનું હાર્લેમ એટલે આપણા મુંબઈનું ધારાવી. શીર્ષક કાઢી નાંખો તોય આ લઘુકાવ્ય આપબળે ઊભું રહી શકે એવું સબળ છે. આ કોઈ રાત્રે જોયેલ સ્વપ્ન નથી. આ એવા સ્વપ્નની વાત છે જે દિવસના અજવાળામાં જાગતી આંખોથી જોવામાં આવે છે. જિંદગી કેબીસીની હોટ સીટ નથી કે વિકલ્પ નક્કી કરો અને કરોડ રૂપિયા ઘરે લઈ જવાય. જિંદગી દરેક સ્વપ્નના પૂરા થવાની કિંમત માંગે છે. ઇચ્છા હોય કે સ્વપ્ન- એને યેનકેન પ્રકારે સિદ્ધ કરવાને બદલે જતું કરી દેવામાં આવે ત્યારે જિંદગીની નદી તો આગળ વહી જતી હોય છે, આપણો સંતોષ ક્યાંક ત્યજી દીધેલ સ્વપ્નની ભેખડોમાં પાછળ રહી જતો હોય છે. કવિ બહુ સરળ સવાલોની યાદી બનાવે છે. આખરી સવાલ આપણને હચમચાવી દે એવો છે. શું કવિ એવું ઇચ્છે છે કે આપણે આ સવાલોના જવાબ આપીએ? ના, સ્વપ્નને ટાળી દેવાના અને વિસ્ફોટના બે સવાલોની વચ્ચે આપણને ઊભા રાખીને કવિ કેવળ એટલું જ કહેવા માંગે છે કે સ્વપ્ન જ જીવનનું ખરું ચાલકબળ છે. તમારી આંખ જે સ્વપ્ન જોવાની હિંમત કરે છે એ પૂરાં કરવાની હિકમત કરશો તો જ જીવનનું ધારાવી સ્વર્ગ બનશે.
Harlem – Langston Hughes
What happens to a dream deferred?
. Does it dry up
. like a raisin in the sun?
. Or fester like a sore—
. And then run?
. Does it stink like rotten meat?
. Or crust and sugar over—
. like a syrupy sweet?
. Maybe it just sags
. like a heavy load.
. Or does it explode?
– Langston Hughes
Permalink
June 17, 2017 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગીત, લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ, વિવેક મનહર ટેલર, વિશ્વ-કવિતા
મકાનમાલિક, મકાનમાલિક,
મારું છાપરું ગળતું છે.
મેં એના માટે કઇલું’તું તે હો યાદ નંઈ,
ગયા અઠવાડિયે?
મકાનમાલિક, મકાનમાલિક,
આ પગથિયાં હો તૂટી ગઇલાં છે.
નવી નવાઈ કે તું પઇડો નઈં
ઉપર આઇવો તિયારે.
દહ રૂપિયા, તું કે’ય કે મારે તને આલવાના છે?
તું કે’ય છે કે અજી બાકી છે દહ રૂપિયા?
અંહ, આ દહ રૂપિયા ફાલતુના છે તો બી આલી દઈશ,
તું ઘર તો રિપેર કરાવ પેલ્લા.
હું કીધું ? તું ખાલી કરાવવાનો ઓડર લાવહે?
તું મારી લાઇટ કપાવવાનો કે હું ?
મારો સામાન હો તું ઊંચકીને
હેરીમાં ફેંકાવવાનો કે હું?
ઉહ-અંહ ! બઉ મોટી ફિશિયારી ની માર.
બોલ, બોલ – જે બોલવું હોય એ બોલી કાઢ તો.
એક અખ્હર બી બોલવાને લાયક ની રે’હે,
હું એક જ ફેંટ આલીશ ને તો.
પોલિસ ! પોલિસ !
આવો અને આ માણસને પકડી લો !
એ સરકાર બરબાદ કરી નાંખવા માંગે છે
ને ઉથલાવી દેવા માંગે છે જમીન!
પોલીસની સીટી !
રોનની ઘંટડી !!
ધરપકડ.
જિલ્લા મથક.
લોખંડી કોટડી.
છાપાંની હેડ-લાઇન્સ:
માણસે મકાનમાલિકને આપેલી ધમકી.
ભાડૂતને જામીન નહીં.
ન્યાયાધીશે હબસીને આપેલો ૯૦ દિવસનો કારાવાસ.
– લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ
અનુ. વિવેક મનહર ટેલર
સમય અને અનુભવ માણસને સતત ઘડતા રહે છે. લગભગ પાંચ વરસ પહેલાં આ જ કવિતાનો અનુવાદ મકાનમાલિકનું ગીત લયસ્તરો પર મૂક્યો હતો. એ વખતે અભણ ગરીબ હબસીની સ્લમ-ભાષાના સ્થાને શિષ્ટ ગુજરાતી પ્રયોજી હતી પણ આ ગ્લૉબલ કવિતા કૉલમ માટે આ કવિતા તૈયાર કરતી વખતે આ ભાષા ડંખી. કવિએ મૂળ અંગ્રેજી ભાષામાં જેવી ભાષા વાપરી છે એવી ભાષા અને પ્રાસરચનાનો વિચ્છેદ કરીને મેં કવિતાનું હાર્દ ખતમ કરી હોવાનું અનુભવાયું. એટલે એ જ કવિતાનો ફરી એકવાર અનુવાદ કરી હુરતની હેરીમાં બોલાતી ભાહામાં પાછી લખી કાઇઢી છે તે અંઈયા મેલું છું. ગમે તો બી કે’જો ને ની ગમે તો બી કે’જો. હમજા કે ની?
Permalink
September 22, 2012 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ, વિવેક મનહર ટેલર, વિશ્વ-કવિતા
મકાનમાલિક, મકાનમાલિક,
મારા છાપરું ગળે છે.
તમને યાદ નથી મેં તમને એના વિશે કહ્યું હતું,
છેક ગયા અઠવાડિયે?
મકાનમાલિક, મકાનમાલિક,
આ પગથિયાં પણ તૂટી ગયાં છે.
આશ્ચર્યની વાત છે કે તમે જાતે જ્યારે ઉપર આવ્યા,
તમે પડી ન ગયા.
દસ રૂપિયા, તમે કહો છો કે મારે તમને આપવાના છે?
દસ રૂપિયા, તમે કહો છો કે બાકી છે?
ખેર, આ દસ રૂપિયા વધારાના છે છતાં પણ હું તમને આપીશ
જો તમે આ ઘરનું સમારકામ કરાવી દો.
શું ? તમે ઘર ખાલી કરાવવાનો હુક્મ લઈ આવશો ?
તમે મારી વીજળી કપાવી નાંખશો ?
મારું રાચરચીલું લઈને
શું તમે શેરીમાં ફેંકાવી દેશો ?
ઉહ-અંહ ! તમે બહુ મોટી વાત કરી રહ્યા છો.
બોલો, બોલો – તમારી વાત પૂરી કરો.
તમે એક શબ્દ પણ કહેવાને લાયક નહીં રહેશો
જો હું એક મુક્કો ફટકારીશ તો.
પોલિસ ! પોલિસ !
આવો અને આ માણસને પકડી લો !
એ સરકાર બરબાદ કરી નાંખવા માંગે છે
અને ઉથલાવી દેવા માંગે છે !
પોલીસની સીટી !
રોનની ઘંટડી !!
ધરપકડ.
જિલ્લા મથક.
લોખંડી કોટડી.
છાપાંની હેડ-લાઇન્સ:
માણસે મકાનમાલિકને આપેલી ધમકી.
ભાડૂતને જામીન નહીં.
ન્યાયાધીશે હબસીને આપેલો ૯૦ દિવસનો કારાવાસ.
– લેન્ગ્સ્ટન હ્યુઝ
અનુ. વિવેક મનહર ટેલર
*
લોહી થીજી જાય એવી કવિતા !
અવાજ ચાર પણ દૃષ્ટિકોણ એક જ. ભાડૂઆતની સૌમ્ય રજૂઆત મકાનમાલિકની સખ્તી અને ધમકીના કારણે મુક્કો ઉગામવાની ધમકી સુધી પહોંચે છે. મકાનમાલિક ત્રણ-ત્રણ ધમકીઓ આપે છે એને પોતાનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર ગણે છે અને ભાડૂતની એક નાની અમથી ધમકી સામે ઓવેર-રિએક્ટ કરી પોલિસને બોલાવે છે. પોલિસનો અવાજ ફક્ત સીટી પૂરતો છે પણ છે સાવ જ હૃદયહીન અને વિચારહીન. પોલોસની કામગીરી કવિએ એક-એક શબ્દોમાં જ આટોપી લઈને ઝડપ બતાવી છે. મૂળ અંગ્રેજીમાં આટલા પૂરતો જ કવિતામાં છંદ બદલાય છે જે પણ સૂચક છે. અને ચોથો અવાજ છે અખબારનો જેમાં પણ હબસી માટે કોઈ સહાનુભૂતિ નથી. ગુલામીપ્રથા અને શ્વેત-શ્યામના ભેદભાવ નાબૂદ થયાના દાયકાઓ પછી છે…ક 1930-40ના સમયની આ કવિતા છે. અખબાર દ્વારા આડકતરી રીતે એક પાંચમો અવાજ ન્યાયતંત્ર અને એ રીતે પ્રવર્તમાન સમાજનો પણ આપણે સાંભળી શકીએ છીએ જ્યાં મકાન ખાલી કરાવવાની કે વીજળી કપાવી નાંખવાની કે સામાન શેરીમાં ફેંકાવી દેવાની ધમકીઓ બહેરા કાને પડે છે પણ મુક્કો મારવાની ધમકી ત્રણ મહિનાની જેલમાં પરિણમે છે.
છેક છેલ્લી પંક્તિમાં હબસી શબ્દનો ઉલ્લેખ કરીને કવિ આપણને ધ્રુજાવી મૂકે છે.
Permalink
