ધારાવી – લેન્ગ્સ્ટન હ્યુજીસ (અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
શું થાય છે એક સ્વપ્નને ટાળી દેવાથી?
. શું એ કરમાઈ જાય છે
. તડકે મૂકેલી દ્રાક્ષની પેઠે?
. કે કોઈ ઘાવની જેમ પાકી જાય છે-
. ને પછી વહેવા માંડે છે?
. શું એ સડેલા માંસની જેમ ગંધાવા લાગે છે?
. કે પછી ખાંડની પરત બનીને જામી જાય છે-
. ગળી ચાસણીની જેમ?
. કદાચ એ કોઈ વજનદાર બોજની માફક
. બસ લચી પડે છે.
. કે પછી વિસ્ફોટ સાથે ફૂટી જાય છે?
– લેન્ગ્સ્ટન હ્યુજીસ
(અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
લેન્ગ્સ્ટન હ્યુજીસ એટલે આફ્રિકન-અમેરિકન પ્રજાના ઘવાયેલ દબાયેલ આત્માનો અવાજ. હાર્લેમ શીર્ષકથી લખાયેલ આ કવિતા અમેરિકન-ડ્રીમનો પર્યાય બની ચૂકી છે. સ્વપ્નની વાત આવે, પ્રગતિનીવાત આવે અને આ કવિતા ટાંકવામાં ન આવે એ શક્ય જ નથી. ન્યૂયૉર્કનું હાર્લેમ એટલે આપણા મુંબઈનું ધારાવી. શીર્ષક કાઢી નાંખો તોય આ લઘુકાવ્ય આપબળે ઊભું રહી શકે એવું સબળ છે. આ કોઈ રાત્રે જોયેલ સ્વપ્ન નથી. આ એવા સ્વપ્નની વાત છે જે દિવસના અજવાળામાં જાગતી આંખોથી જોવામાં આવે છે. જિંદગી કેબીસીની હોટ સીટ નથી કે વિકલ્પ નક્કી કરો અને કરોડ રૂપિયા ઘરે લઈ જવાય. જિંદગી દરેક સ્વપ્નના પૂરા થવાની કિંમત માંગે છે. ઇચ્છા હોય કે સ્વપ્ન- એને યેનકેન પ્રકારે સિદ્ધ કરવાને બદલે જતું કરી દેવામાં આવે ત્યારે જિંદગીની નદી તો આગળ વહી જતી હોય છે, આપણો સંતોષ ક્યાંક ત્યજી દીધેલ સ્વપ્નની ભેખડોમાં પાછળ રહી જતો હોય છે. કવિ બહુ સરળ સવાલોની યાદી બનાવે છે. આખરી સવાલ આપણને હચમચાવી દે એવો છે. શું કવિ એવું ઇચ્છે છે કે આપણે આ સવાલોના જવાબ આપીએ? ના, સ્વપ્નને ટાળી દેવાના અને વિસ્ફોટના બે સવાલોની વચ્ચે આપણને ઊભા રાખીને કવિ કેવળ એટલું જ કહેવા માંગે છે કે સ્વપ્ન જ જીવનનું ખરું ચાલકબળ છે. તમારી આંખ જે સ્વપ્ન જોવાની હિંમત કરે છે એ પૂરાં કરવાની હિકમત કરશો તો જ જીવનનું ધારાવી સ્વર્ગ બનશે.
Harlem – Langston Hughes
What happens to a dream deferred?
. Does it dry up
. like a raisin in the sun?
. Or fester like a sore—
. And then run?
. Does it stink like rotten meat?
. Or crust and sugar over—
. like a syrupy sweet?
. Maybe it just sags
. like a heavy load.
. Or does it explode?
– Langston Hughes
