સર્વત્ર છું – જવાહર બક્ષી
કયાંયનો નહિ તે છતાં સર્વત્ર છું
કોઈ સરનામા વિનાનો પત્ર છું
વિશ્વભર વિખરાયેલું નક્ષત્ર છું
માત્ર તારી આંખમાં એકત્ર છું
હું અનાદિ ઝંખના નિર્વસ્ત્ર છું
સત્ય છું પણ સાવ અંગત પત્ર છું
જિંદગી જેવો નનામો પત્ર છું
કૈંક અફવાઓને માથે છત્ર છું
આંખમાં મૃગજળ ભરીને શોધ નહિ
જયાં જઈશ, ત્યાં લાગશે અન્યત્ર છું
– જવાહર બક્ષી
ત્રીજા શેરનું પહેલું ચરણ એક ઊંચાઈને ઈંગિત કરે છે પણ બીજું ચરણ થોડું નિરાશ કરે છે. શેર કવિના ગજાનો બનતો નથી જણાતો. મત્લો એટલો મજબૂત છે કે તેની આગળ બાકીના શેર હાંફી જતા જણાય છે….
pragnajuvyas said,
October 14, 2020 @ 10:18 AM
કવિશ્રી જવાહર બક્ષીની સુંદર ગઝલ
આંખમાં મૃગજળ ભરીને શોધ નહિ
જયાં જઈશ, ત્યાં લાગશે અન્યત્ર છું
વાહ
–
Pratibha hoksi said,
October 14, 2020 @ 2:22 PM
ઉપરનેી પન્ક્તિ
‘વ્યક્તિ … ‘ શબ્દ ‘ને’ હોવો જોઇએ.
ભુલ શોધવા બદલ માફિ.
dhruv kumar said,
July 11, 2026 @ 1:19 PM
આ ગઝલમાં અમૂર્તતા (abstraction) એટલી વધારે છે કે સામાન્ય વાચક માટે ભાવસૂત્ર પકડવું મુશ્કેલ બને છે. જો કવિનો આશય “ઈશ્વર” હોય, તો પણ દરેક શેર એ દિશામાં સ્પષ્ટ સંકેત આપતો નથી. પરિણામે ગઝલમાં એક કેન્દ્રિય અનુભૂતિ ઊભી થવાને બદલે અલગ-અલગ દાર્શનિક વાક્યોનો સંગ્રહ લાગવાની શક્યતા રહે છે.
કયાંયનો નહિ તે છતાં સર્વત્ર છું / કોઈ સરનામા વિનાનો પત્ર છું
જો આ ઈશ્વર છે તો “સર્વત્ર છું” સમજાય છે, પરંતુ “સરનામા વિનાનો પત્ર”નું રૂપક તેની સાથે સ્પષ્ટ રીતે બંધાતું નથી. પત્ર કોને લખાયો છે? સરનામા વગરનો પત્ર કેમ? રૂપક ખુલતું નથી.
વિશ્વભર વિખરાયેલું નક્ષત્ર છું / માત્ર તારી આંખમાં એકત્ર છું
આ સુંદર કલ્પના છે, પણ “વિખરાયેલું નક્ષત્ર” અને “આંખમાં એકત્ર” વચ્ચેનો સંબંધ અસ્પષ્ટ રહે છે. જો પ્રેમનો સંદર્ભ છે તો ચાલે, જો ઈશ્વરનો છે તો પણ અર્થ કાઢી શકાય, પરંતુ શેર પોતે સ્પષ્ટતા કરતો નથી.
હું અનાદિ ઝંખના નિર્વસ્ત્ર છું / સત્ય છું પણ સાવ અંગત પત્ર છું
“અનાદિ ઝંખના” શું છે? “નિર્વસ્ત્ર ઝંખના”નો અર્થ શું? પછી અચાનક “અંગત પત્ર”. બે અલગ રૂપકો સાથે આવ્યા છે, પણ એકબીજાને ઉજાગર કરતા નથી.
જિંદગી જેવો નનામો પત્ર છું / કૈંક અફવાઓને માથે છત્ર છું
અહીં તો અર્થ વધુ મુશ્કેલ બને છે. “અફવાઓને માથે છત્ર” શું સૂચવે છે? જિંદગી અને અફવાઓ વચ્ચેનો સંબંધ પણ સ્પષ્ટ થતો નથી.
આંખમાં મૃગજળ ભરીને શોધ નહિ / જયાં જઈશ, ત્યાં લાગશે અન્યત્ર છું
આ શેર તુલનાત્મક રીતે વધુ અસરકારક છે. અર્થ એવો નીકળી શકે કે જે વસ્તુની શોધ મૃગજળ જેવી ભ્રમણા સાથે કરશો, તે ક્યારેય હાથ લાગશે નહીં. છતાં “અન્યત્ર” શબ્દ ફરી અમૂર્તતા વધારી દે છે.
મારો મુખ્ય આક્ષેપ એ રહેશે કે ગઝલમાં રૂપકો તો ઘણા છે, પરંતુ તેઓ એકબીજાને પ્રકાશિત કરતા નથી. સારા રૂપકની વિશેષતા એ છે કે તે અર્થને વધુ સ્પષ્ટ અને ઊંડો બનાવે; અહીં ઘણા સ્થળે રૂપક જ અર્થ પર પડદો પાડી દે છે.
જો કવિએ આને ઈશ્વર તરીકે લખી હોય, તો પણ ગઝલમાં એવો કોઈ સતત સંકેત કે પ્રતીક-વ્યવસ્થા નથી જે વાચકને એ અર્થ તરફ નિશ્ચિત રીતે લઈ જાય. પરિણામે દરેક શેરનો અર્થ અલગ-અલગ અનુમાન પર આધારિત બની જાય છે.
“શેર એટલા અસ્પષ્ટ છે કે એની સાથે જોડાણ થઈ શકતું નથી” જ્યારે અસ્પષ્ટતા સંવેદનાને ઊંડી બનાવવાને બદલે અર્થગ્રહણમાં અવરોધ ઊભો કરે, ત્યારે તે ગઝલની મર્યાદા ગણાવી શકાય.