September 30, 2026 at 10:31 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, બકુલેશ દેસાઈ
સ્વાગતમ્ શરદી અને જુકામને!
તું નિકટ તો વાર શી આરામને?
કોઈ પણ કાગળ મને કોરું મળે,
સૌ પ્રથમ ઘૂંટું હું તારા નામને!
રૂપ તારું કોઈ રૂબાઈથી પર!
મા’ત દે છે તું ઉમર ખૈયામને!
શબ્દ મીંચી અર્થ તુજ પામ્યા બદલ
ઝંખુ છું ઈનામને… અકરામને…
તું પ્રવાસે સાથ દે તો ઠીક છે,
શું કરું નહિતર હું આખા ગામને!
આ કથાનક આપણું સુખાન્ત હો!
કોઈ ના બદલી શકે અંજામને!
ના, ‘બકુલેશ’, ના મરણ મકતા મહીં,
ત્યાં ન તું પહોંચી શકે ‘બેફામ’ને.
– બકુલેશ દેસાઈ
ગઝલકાર ગઝલમાં સામે ચાલીને શરદી-જુકામનું સ્વાગત કરે એવી બીના ગુજરાતી ગઝલે કદાચિત્ સર્વપ્રથમવાર જોઈ હશે. પણ આ સ્વાગત કઈ ખુશીમાં એનો ખુલાસો કવિ સાની મિસરામાં કરે છે ત્યારે બે ઘડી મનને મોજ પડી જાય એવો હલકોફુલકો શેર હાથ લાગે છે. મકરન્દ દવે પણ આ જ રીતે દુઃખોને ‘સ્વાગતમ્!’ કરે છે, પણ કવિએ કવિએ અંદાજ કેવા નોખા હોય એ તો જુઓ:
સંકટો, દુઃખો, પધારો સ્વાગતમ્!
લેશ પણ આ માર્ગથી ચસવું નથી.
પ્રસ્તુત ગઝલ લગભગ આખી ગઝલ તગઝ્ઝુલના રંગે રંગાયેલ છે. કોઈ મોટી મોટી વાત નથી. પ્રેમમાં આમેય મોટી મોટી વાતો હોતી નથી. પ્રણય હૃદયની સાદગીના શણગારથી જ વધુ ઓપે. ત્રીજો શેર વાંચીએ ત્યારે આ ગઝલ લખાઈ (૧૯૯૧) એના અગિયાર વર્ષ પહેલાં આવેલ ‘અબ્દુલ્લા’ ફિલ્મના ગીતની એક કડી ‘મીર કી ગઝલ કહું તુઝે મેં, યા કહું ખૈય્યામ કી રૂબાઈ’ અવશ્ય યાદ આવે. મક્તામાં મરણની ગૂંથણી એ બરકત વિરાણી ‘બેફામ’ની ગઝલોનું વૈશિષ્ટ્ય ગણાય છે. કવિએ પોતે મક્તામાં મરણની વાત કરવાની (કુ)ચેષ્ટા કરનાર નથી એમ કહીને કાફિયામાં બેફામને યાદ કરીને પૂર્વસૂરિને સરસ અંજલિ આપી છે.
Permalink
September 27, 2026 at 8:05 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, મકરન્દ દવે
હવે એક એવી કબરમાં હું પોઢું,
ન પૃથ્વી બિછાવું, ન આકાશ ઓઢું.
અને મારાં કેન્દ્રોને એવાં ફગાવું,
ન ગોત્યું જડે કોઈને મારું મોઢું.
નથી મારી પાસે કંઈ, સાદું સુખ છે,
તમે આવો તો એ બની જાય દોઢું.
હમેશાં લગનની શી બંસી બજે છે!
હમેશાં થતું સૌને સાગમટાં સોઢું.
અહીં કોણ ભૂંસે આ રાખોડી રાતો?
અહીં કોણ હાંકે આ પીળું પરોઢું?
ચલો, મીણનાં આંસુ લૂછો ભલા થઈ,
અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.
– મકરન્દ દવે
ઘણીવાર કવિતા ન કહે એ વાત કવિનું નામ કહી દેતું હોય છે. મત્લા જુઓ: એક એવી કબર, જ્યાં નીચે પૃથ્વી નથી બિછાવવાની ને માથે આકાશ પણ ઓઢવાનું નથી. આ કઈ જાતની કબર? સાંઈકવિ મકરન્દનો શેર હોય અને મારિફત (આધ્યાત્મિક્તા)થી રસાયેલ ન હોય એ કેમ બને? આ દૈહિક મરણ કે સ્થૂળ કબરની વાત નથી. જીવના શિવ સાથેના મિલનની આ વાત છે, જ્યાં પૃથ્વી કે આકાશ જેવા દ્વૈત પરિમાણોનું અસ્તિત્ત્વ જ નથી. આ મરણ, આ એ કબર છે, જ્યાં મરણ એટલે અંત નહીં, પરમ ચૈતન્ય સાથે એકાકાર થવું એ. પ્રિયજન સાથે હોય તો સાદામાં સાદું સુખ પણ દોઢું બની જાય. ખરી લગનની બંસી કાયમ કેવળ સ્વ માટે નહીં, સર્વ માટે જ હોવાની. એટલે જ કવિ સૌને સાગમટાં રાખી ચાલવાની વાત કરે છે, ચોથો શેર સુન્દરમના ‘કોણ?’ કાવ્યની યાદ અપાવે:
કોણ બદલતું સન્ધ્યાકાશે પલ પલ નવલાં પ્રેમળ ચીર ?
કોણ ઊછળતી મોકલતું નિજ કુમળી ઊર્મિ સરવરતીર ?
મીણનાં થીજી ગયેલી સંવેદના જેવા આંસુ કરતાં હૈયે ચંપાતા જીવતા અંગારા વધુ ઇચ્છનીય. ખરું ને? (પરોઢું ને સોઢું જેવા કાફિયા તો આજના કવિઓએ સૂઝેય નહીં.)
Permalink
September 26, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, શિલ્પીન થાનકી
એક પળ ઠહરું, હરીતિમ ઘાસમાં-
-થી ભરી લૌં તાજગી, ઉચ્છવાસમાં
છે હજીય ગ્રીષ્મની પીળી-પચક
જીર્ણ ધૂસરસર હવા, મધુમાસમાં
સ્વપ્ન જે ખીલ્યાં હતાં કિંશુક બની
ને, પુનઃ ગન્ધી જશે, વાતાસમાં
આર્દ્ર મિટ્ટીની સઘન સૌરભ વહી
આવતી, ભળતી જતી મુજ શ્વાસમાં.
– શિલ્પીન થાનકી
આ ગઝલ વાંચો. શું સમજાય છે? મત્લા છે, શેર છે, કાફિયા છે, રદીફ છે અને શેરિયત પણ છે. પહેલી નજરે એમ લાગે કે કવિએ સામાન્યતઃ સૉનેટમાં પ્રયોજાતા અપૂર્ણાન્વય (enjambment)નો વિનિયોગ કર્યો છે. ‘ઘાસમાંથી’ શબ્દમાંથી ‘થી’ છૂટો કરી એને સાની મિસરામાં દદડવા દીધો છે. અને આજ વિધા ચારેય શેરમાં પ્રયોજી છે. વિશુદ્ધ ગઝલના ચાહકો તરત જ નાકનું ટેરવું ચડાવશે, કે આવું તો કેમ ચાલે? પણ વિરામચિહ્નો પર ધ્યાન આપવામાં આવે તો આનાથી અનેકગણું મોટું આશ્ચર્ય નજરે ચડશે. અલ્પવિરામચિહ્ન તો દરેક શેરમાં નજરે ચડે છે, પણ પૂર્ણવિરામ? જરા શોધો તો.. અરે! આખી ગઝલમાં એક જ પૂર્ણવિરામ છે અને તેય આખી રચના પતી ગયા બાદ. હવે આખી ગઝલ એક જ વાક્ય હોય એમ વાંચી જુઓ તો! સમજાયું? આ છે ‘એક વાક્ય ગઝલ!” ચારેય શેરને એક જ હરોળમાં ગોઠવી દેવામાં આવે તો ખ્યાલ આવે કે આખી ગઝલ એક સળંગ વાક્ય જ છે.
આ ગઝલ વિશે ‘નખશિખ’માં સંપાદકો લખે છે: ‘સ્વયંપર્યાપ્ત અસ્તિત્ત્વ ધરાવતો પ્રત્યેક શેર અન્ય શેરોથી તદ્દન અલગ હોવાની વાત અહીં અદભુત રીતે ભૂલાવી દેવામાં આવી છે. સામાન્યતઃ શેરની વાત શેર બહાર છલકાતી ન હોય. શિલ્પિન્ છલકાવે છે, છલકાવ્યે જ જાય છે.,, …ગઝલની આકારગ્રંથિ તોડીને એક સળંગ પંક્તિમાં આખીયે ગઝલને લખતાં કાવ્યમય ગદ્યનું એક સરસ વાક્ય મળે છે.’
રમેશ પારેખે ચાર શેરની આ ગઝલ વિશે સાડા ચાર-પોણા પાંચ પાનાંનો આસ્વાદલેખ લખ્યો છે, જેમાં કવિએ કરેલ ભાષાપ્રયોગ તેમજ ભાવક ચેતનાને કાવ્યાભિમુખ બનાવતા શીર્ષક અને ઉપશીર્ષકની અરુઢતાના વખાણ કર્યા બાદ અંતે લખ્યું છે: ‘પ્રસ્તુત કૃતિમાંથી, પ્રયોગોના ઘટાટોપને સોય શોધવા જેટલી ઝીણવટથી ફંફોસીએ તો પણ કોઈ પ્રતીતિજનક કાવ્યક્ષણ કે ‘તગઝ્ઝુલ’ કહીએ તેવો પદાર્થવિશેષ મળી શકતો નથી.’ ચાર શેરની આ ગઝલ શેરોપરાંત એક સળંગ વાક્ય છે એ આખી બાબત જ ર.પા.ના ધ્યાનબહાર રહી ગઈ હતી.
કવિએ એક જ પ્રલંબ વાક્યને ગઝલના છંદમાં, કાફિયા-રદીફની સંરચના જાળવીને એવી અભૂતપૂર્વ ખૂબીથી ઢાળ્યું છે કે ચારેય શેર સ્વતંત્ર અને પરસ્પર પર નિરાલંબ પણ બન્યા છે, અને આખી ગઝલને એક જ શ્વાસે વાંચતા અલગ જ પ્રકારનો કાવ્યપદાર્થ પણ હાથ આવે છે. હા, ઉચ્છવાસમાં તાજગી ભરવાની વાત કે ધૂસરસર હવા હોવાની વાત પ્રતીતિકર જણાતી નથી, કારણ આ બંને બીના શ્વાસ સાથે વધુ સુસંગત ગણાય.
શીર્ષક અને પેટાશીર્ષક બાબત્નો કોયડો ઉકેલવાનું લયસ્તરોના સુજ્ઞ ભાવકો પર છોડીએ તો?
Permalink
September 24, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under જગદીશ જોષી, સોનેટ
શબ્દને યોનિ છે, શબ્દને શિશ્ન છે
શબ્દને સ્તન અને છાતીએ વાળ છે
સમૂહમાં શબ્દ છે, શબ્દ છે એકલો
શબ્દ છે સૌમ્ય ને શબ્દ વિકરાળ છે
શબ્દ તો શરીર ને શબ્દ તો પ્રાણ છે
શબ્દ તો રેતી ને શબ્દ તો વ્હાણ છે.
શબ્દને પાંજરે પંખી બોલ્યા કરે
એક બીજું સદા અર્થ કરડ્યા કરે
અર્થ સબડ્યા કરે: શબ્દમાં શબ્દ તો
બાળ નાનો થઈ કાલું બબડ્યા કરે
બાણશૈયા પરે શબ્દ તો ભીષ્મ છે
શબ્દ રાધા અને શબ્દ તો કૃષ્ણ છે
શબ્દ ઇશુ અને શબ્દ તો બુદ્ધ છે
શબ્દ ઉત્તર અને શબ્દ તો પ્રશ્ન છે.
– જગદીશ જોષી
ઇટલીમાં સૉનેટ લખાવું શરૂ થયું ત્યારે ચૌદ પંક્તિઓ અષ્ટક-ષટકના સ્વરૂપમાં (પેટ્રાર્કન) લખાતું. એ અંગ્રેજીમાં આવ્યું ચતુષક-યુગ્મક (શેક્સપિરિઅન) સ્વરૂપે. મિલ્ટને ચૌદેચૌદ પંક્તિઓને સુગ્રથિત કરીને સૉનેટને નવો ઘાટ આપ્યો. ગુજરાતીઓએ કોઈ એક સ્વરૂપ કે પ્રાસવ્યવસ્થા પસંદ કરવાના બદલે યદૃચ્છા વિહાર કરવાનું રાખ્યું. જગદીશ જોષીનું આ સૉનેટ તો ગઝલસદૃશ કૃતિ છે. એમણે સાત યુગ્મક આપ્યા છે, પણ પ્રાસના મામલે મળે ત્યાં મેળવી લઈ બાકીના ભગવાનભરોસે છોડ્યા હોવાથી કૃતિમાં એકસૂત્રતા જળવાતી નથી.
પ્રસ્તુત રચના શબ્દનું મહિમાગાન છે. મોટાભાગની કડીઓમાં વિરોધાભાસી શબ્દોની યાદી આપીને કવિ શબ્દનો અમાપ વ્યાપ સ્થાપિત કરવાબો પ્રયત્ન કર્યો છે, પણ એમાં નાવીન્ય નથી. કદાચ એમણે અચંબિત કરે એવા શબ્દો પસંદ કર્યા છે. યથાકથિત સૉનેટનો ઉઘાડ ચોંકાવનારો છે. ચોંકાવવાના ઈરાદાથી જ લખાયો પણ જણાય છે. કારણ એ સમયે ઘણા કવિઓએ વાચકોને અચંબિત કરવા માટે યૌનક્રિયાના ઉઘાડા આલેખનને ખપમાં લીધું હતું. કદાચિત તેઓ નવી કવિતા અને નવી અભિવ્યક્તિની શોધમાં હતા. પણ અહીં શબ્દને યોનિ-શિશ્ન-સ્તન-છાતીના વાળ કહીને કવિ શું સિદ્ધ કરી શક્યા છે એ સમજાતું નથી. શબ્દ શરીર છે અને શબ્દ જ પ્રાણ પણ છે. શબ્દ વહાણ પણ છે, પણ આ વહાણ હંકારવું સહેલું નથી, કારણ એ પાણીમાં નહીં, રેતીમાં તરાવવાનું છે. સમૂહ-એકલગાન, સૌમ્યતા-વિકરાળતા એ પણ શબ્દના જાણીતા આયામ છે. એક તરફ એવા કવિઓ છે, જે શબ્દોના અર્થના પાંજરામાં કેદ રહીને બોલ્યે રાખે છે, તો બીજી તરફ અર્થને અતિક્રમીને આગળ વધતા સર્જકો પણ છે. અહીં સુધી તો બરાબર, પણ ભીષ્મ-રાધા-કૃષ્ણ-ઈશુ અને બુદ્ધના પ્રતીકોથી કવિ કોઈ ઊંચું નિશાન તાકી શક્યા હોય એવું લાગતું નથી. સરવાળે, એક સમર્થ સર્જકની ડાબા હાથની સરજત ગણી આવી કવિતાઓને હાંસિયામાં મૂકી શકાય એમ મારું માનવું છે.
Permalink
September 23, 2026 at 11:01 AM by વિવેક · Filed under ગીત, રાજેન્દ્ર શાહ
આમ અડપલું નહીં નહીં,
અર્થ વગરની વાત વેગથી જાય વેગળે વહી વહી.
વાંક ન માંજરનો જાણું,
ગન્ધ થકી બેચેન કણ્ઠ કોકિલનો ટહુકે રહી રહી.
યાદ આવતું નહીં, ભલે,
આ પ્હેલાં પણ બન્ને આપણ મળેલ ભેળાં કહીં કહીં.
ગઠરી મ્હારી ગઈ ખૂલી,
સુખનો ભરભર પીઉં પિયાલો મર્મ વેદના સહી સહી.
હાથ બ્હારની વાત હવે,
ત્હારામય જો થતો જાઉં છું ત્હને સતત હું લહી લહી.
– રાજેન્દ્ર શાહ
ગીત એટલે હૃદયોર્મિની નાજુકતમ પેશકશ. ફૂલમાંથી સુગંધ પ્રસરે અને હવાને એનું જેટલું વજન લાગે, એટલું હળવું હોય તો ગીત વાંચનાર-સાંભળનારના હૃદયમાં ઉતરી જાય. અત્રે બે જણ વચ્ચેનો સંબંધ એવી કક્ષાએ આવી ઊભો છે, જ્યાં અર્થહીન વાતોના અડપલાંને કોઈ અવકાશ બચ્યો નથી. છે તો આરઝૂ જ, પણ ‘નહીં નહીં’નો બેવડો નકાર એને અધોરેખિત કરી નિર્દેશસદૃશ રૂપ આપે છે. માંજરની ગંધથી બેચેન કોકિલ રહી રહીને ટહુકી રહ્યો છે એમાં માંજરનો શો વાંક? નાયિકાના સૌંદર્યથી ગીતપુરુષ પ્રભાવિત થઈ ગયો એમાં નાયિકા બિચારી શું કરે? આ ઋણાનુબંધના મૂળ ક્યાંક હતા કે કેમ એ વિશે નાયક યાદ કરવા મથે છે પણ યાદ આવતું નથી. કદાચ ઉભય વચ્ચે આ અગાઉ મુલાકાત થઈ પણ હોય અને કદાચ આ déjà vu પણ હોય! પોતાની લાગણી હવે છૂપી રહી નથી. હૈયું દર્દ પણ અનુભવે છે અને ભરપૂર સુખ પણ મહેસૂસ કરે છે. પ્રણયના દર્દની આ જ તો મજા છે. અને હવે તો પરિસ્થિતિ સમૂળગી જ કાબૂ બહાર થઈ ગઈ છે. જેમ જેમ નાયક નાયિકાને ઓળખતો જાય છે, વધુને વધુ ધ્યાનમાં લેતો જાય છે એમ એમ એ નાયિકામય થતો જાય છે.
Permalink
September 19, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, પંથી પાલનપુરી
૧ બિચારો ઊભો અવળા પગે,
એક છે ને, સાવ નિરાધાર છે.
૨ તણું તરસે ગયું પહેળાઈ મ્હોં,
બે’ક ટીપાં ઝંખતો તુષાર છે.
૩ તણો વિચ્છેદ ઈશ્વર-ૐ-થી,
એ અભિશાપિત કો અવતાર છે.
૪ ના બે હાથ છે ખીલે જડયા,
એ ઇશુ જેવો દુઃખી લાચાર છે.
૫ નીકળી ફેણ થડ-બખ્ખોલથી,
કે તૂટયા ત્રિશૂળનો આકાર છે.
૬ ઊભો મ્હોં ફેરવીને રીસમાં,
કે જતી નીરખી રહ્યો વણજાર છે?
७ બેઠો શીશ ઢાળી ગોઠણે,
સ્થિતિએ ચહેરો સકલ બેજાર છે.
૮ તો ઉપનામ છે શાહમૃગનું.
રેતમાં માથું અને ધડ બહાર છે.
૯ તો જડબું મીન ગળતી વ્હેલનું,
કે પછી ચીતર્યો ધનુષ્યાકાર છે?
૧૦ તણું અવળા પગે પથ્થર પડે,
શું થશે? શિર આંકડાનો ભાર છે.
હું અને આ એકથી દશની કથા,
છોડ ‘પંથી’ ક્યાં કશો યે સાર છે?
– પંથી પાલનપુરી
મનુષ્યને બંધન વિના ચાલતું પણ નથી, અને બંધન સાથે ફાવતું પણ નથી. બે વ્યક્તિના સંબંધમાં પણ આ સાચું અને કલા-કવિતામાં પણ સાચું. કદાચ એટલે જ કવિઓ વારેતહેવારે પૂર્વનિર્ધારિત નિયમોને ચાતરીને અલગ ચીલો કંડારવાની મથામણ કરતા રહે છે. પ્રસ્તુત ગઝલમાં ગઝલનું સ્વરૂપ જાળવી રાખીને કવિએ એવી વાત ગઝલમાં કહેવાની કોશિશ કરી છે, જે આ પૂર્વે ભાગ્યે જ કહેવાઈ હોય. આ ગઝલ એકથી દસની કથાની ગઝલ છે. દરેક શેર દરેક અંકના બાહ્યાકારને ધ્યાનમાં રાખીને લખવામાં આવ્યા છે. એકડાનો આકાર કોઈ અવળા પગે ઊભું હોય એવો કલ્પવામાં આવ્યો છે, તો બગડામાં કવિને ખુલ્લું મોં નજરે ચડ્યું છે. ત્રગડાનો આકાર ઓમના પૂર્વાર્ધ જેવો હોવાથી કવિને એમાં અભિશાપિત અવતાર દેખાય છે. આ જ રીતે દસેદસ આંકડાઓને કવિએ શેરમાં ગૂંથ્યા છે. આંકડાઓના આકારોનું આલેખન જેટલું સચોટ થયું છે, એટલા જ ઉત્તમ બધા શેર પણ થયા હોત તો આ એકસૂત્રી (મુસલસલ) ગઝલ માણવાની વધુ મજા આવત. આ સિવાય, કવિએ મત્લા પણ લખ્યો તો ગઝલ વધુ સંતર્પક બની હોત.
Permalink
September 18, 2026 at 9:55 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, સોલિડ મહેતા
આંખવગા આકાશમાં સૂરજ સળગે સાત
કોણે માંડી વાત પ્રીત્યું તારી સામ્ભરે
અડળક પડળક ડૂસકાં આંખમતીને તીર
ખળખળ થાતાં નીર છાતી સોંપટ નીતરે
ગોઝારો આ વાયરો વેરે ઠંડી આગ
જાણે કાળી નાગ મારગ વચ્ચે આન્તરે
અડવડતા આ જીવને કોણે બાંધ્યા આમ
શું થાશે હે રામ! શ્વાસ વગરના આશરે
સ્નેહલ તારા દેશથી આવે ઊડી રેત
આળોટે થઈ પ્રેત મારા ઘરને ઉમ્બરે
કોરા મોરા કાગળે ભાષા કચ્ચરઘાણ
શબ્દો મ્હોર્યા વ્હાણ ઘાટ અજાસો નાંગરે
વેરણ કાળી રાતમાં શમણે વાળ્યો દાટ
જોઉં તારી વાટ સોલિડગઢને કાંગરે
– સોલિડ મહેતા
ગઈ કાલે આપણે દોહા ગઝલ જોઈ. આજે એક સોરઠા ગઝલ જોઈએ. બંને દ્વિદલ માત્રામેળી છંદ છે. દોહા કે દોહરાની બંને કડીઓમાં પહેલા ચરણમાં ૧૩ અને બીજા ચરણમાં ૧૧ એમ કુલ ૨૪ માત્રા હોય છે. સોરઠામાંય માત્રા તો એટલી જ રહે છે, પણ પહેલા ચરણમાં ૧૧ અને બીજામાં ૧૩ –એમ માત્રાની ઉલટસૂલટ થાય છે. દોહાનું બંધારણ દાદા દાદા દાલદા, દાદા દાદા ગાલ જ્યારે સોરઠાનું બંધારણ દાદા દાદા ગાલ, દાદા દાદા દાલદા. દોહામાં બીજા અને ચોથા ચરણ વચ્ચે પ્રાસમેળ સર્જાય જ્યારે, સોરઠામાં પહેલા અને ત્રીજા ચરણ વચ્ચે પ્રાસસાંકળી રચાય. ઘણા કવિઓ સોરઠામાં ઉપરોક્ત રચના પ્રમાણે પહેલા-ત્રીજાના સ્થાને બીજા-ત્રીજા ચરણ વચ્ચે પણ પ્રાસ મેળવે છે. કવિએ આ કૃતિને સોરઠા ગઝલ એવું શીર્ષક આપ્યું હોવાથી કૃતિમાં સોરઠા અને ગઝલ –ઉભયના સંસ્કાર સમાવિષ્ટ હોવા ઘટે. કોઈપણ પ્રકારની ફ્યુઝન-પોએટ્રીનો પ્રયોગ ત્યારે જ સફળ બને જ્યારે ભાવકને બંનેની સહોપસ્થિતિ અનુભવાય. અહીં ભાવકને જે હમરદીફ-હમકાફિયા પ્રકારની ગઝલાનુભૂતિ થાય છે, એમાં મત્લાની અનુપસ્થિતિ ખટકે છે. બીજું, આ રચના શુદ્ધ સોરઠામાં લખાઈ નથી. દેખીતી રીતે જ અહીં દરેક શેરના ઉલા મિસરામાં દોહા છંદ (૧૩ વત્તા ૧૧) અને બીજા મિસરામાં સોરઠા છંદ (૧૧ વત્તા ૧૩) પ્રયોજાયો છે. વિનોદ જોશીની એક રચનામાં આ પ્રકારની મિશ્ર છંદરચના જોવા મળે છે:
સોળ વરસની સુંદરી, રુમઝુમ કરતું રૂપ,
મારે મખમલ ફૂંક, પડખે જઈને પ્રેમથી.
સોલિડ મહેતાની આ સોરઠા ગઝલને પણ મિશ્રછંદ ગઝલ કહી શકાય. મત્લાની ગેરહાજરી છે, પણ આંખમતીના તીર અને સોલિડગઢની વચ્ચે ગઝલિયતના અનેકાનેક પ્રમાણ મળી આવે છે એ આપણું સદભાગ્ય.
Permalink
September 17, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, લલિત ત્રિવેદી
જરકશ ભોગવિલાસને દેખ કબીરા રોય
લલિતિયા લિબાસને દેખ કબીરા રોય!
અબરખિયા ઉલ્લાસને દેખ કબીરા રોય!
ઝાકમઝોળ આવાસને દેખ કબીરા રોય!
હંસા, ક્યાં એ બેસણાં ક્યાં મનસરની પાળ
પાણી પાણી પ્યાસને દેખ કબીરા રોય!
ઈ ગાઉના ગાઉ ને ઈ પાણાની સેજ
રાસ ભયા વનવાસને દેખ કબીરા રોય!
ક્યાં પરસાદી થૈ ગયેલાં ભૂખ તરસ ને તાપ
મનરંજનના દાસને દેખ કબીરા રોય!
ક્યાં રે એ તલ્લીન ને ક્યાં રે રાગાધીન
તેં ખોયા અભિયાસને દેખ કબીરા રોય!
લલિત ત્રિવેદી
ગઈકાલે આપણે એક ગરબા-ગઝલનો આસ્વાદ કર્યો.. આજે એક દોહા-ગઝલ માણીએ. કબીરના પદમાંથી ’देख कबीरा रोया’ ઉધાર લઈને કવિએ એને ગઝલની રદીફ તરીકે સ્થાપી છે. જરકશી જામા અને ભોગવિલાસની જિંદગીને જોઈને ભીતરનો કબીર વ્યથિત છે. આપણો ઉલ્લસ પણ અબરખ જેવો છે, ચમકીલો પણ બરડ અને ભંગુર. આપણા શાસ્ત્રોમાં જીવને હંસનું પ્રતીક આપવામાં આવ્યું છે. હંસ અને માનસરોવર વચ્ચેનો અવિનાભાવી સંબંધ પણ જાણીતો છે. પણ કવિ લાવ્યા છે મનસરની પાળ… માનસરોવરના ઇંગિતને જાળવી રાખીને મનના સરોવરને કવિએ હાથ ઝાલ્યું છે. સદૈવ અતૃપ્ત રહેતી તરસ-તૃષ્ણાને દેખીને માંહ્યલો રડી રહ્યો છે એ શેર હાંસિલે ગઝલ કહી શકાય. બાકીના શેર ખોલવાનું કામ લયસ્તરોના સક્ષમ વાચકવર્ગ માટે બાકી રાખું છું…
Permalink
September 16, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, જવાહર બક્ષી
એક વાગી અજાણી તાળી કે રંગમાં રંગતાળી,
એક અણદીઠ સૂરત ભાળી કે રંગમાં રંગતાળી.
કેમ રોકાય તાળી રોકે પળમાં જ પહોંચી ત્રિલોકે,
સાવ અમથી જરા ઉલાળી કે રંગમાં રંગતાળી.
દ્વાર દસ દસ દિશાનાં ઝૂલે કૈં અવનવાં દૃશ્ય ખૂલે,
હું તો બેઠો પલાંઠી વાળી કે રંગમાં રંગતાળી.
રંગબેરંગ આખીય સૃષ્ટિ કે માત્ર મારી જ દૃષ્ટિ?
ઓગળી ગઈ કે પાછી વાળી કે રંગમાં રંગતાળી
– જવાહર બક્ષી
ગુજરાતી કવિતા કે સાહિત્યમાં સહેજ પણ રસ ન હોય તોય ‘રંગતાળી, રંગતાળી, રંગતાળી રે, રંગમાં રંગતાળી’ -શ્રી વલ્લભ ભટ્ટના આ ગરબાથી અજાણ હોય એવો ગુજરાતી મળવો મુશ્કેલ છે. પ્રસ્તુત ગરબા-ગઝલમાં કવિએ ગરબાની ધ્રુવપંક્તિને રદીફ બનાવીને ગરવાના ઢાળમાં જ સ-રસ ગઝલ કહી છે. પણ આ રંગ ‘મસ્તી વધી ગઇ તો વિરક્તિ થઈ ગઈ, ઘેરો થયો ગુલાલ તો ભગવો થઈ ગયો’વાળો ભગવો રંગ છે. તાળી લાગી જવી એટલે ધ્યાન લાગી જવું. અહીં જે અજાણી તાળી લાગવાની વાત છે એ પણ પરમ ચેતના સાથે સુરતા જોડાવાની વાત છે. કરમણ ભગત જેવા અનેક ભક્તા કવિઓએ તાળી લાગવાનો મહિમા કર્યો છે:‘આંખમાં એવાં તો આંજણ આંજ્યાં કે તનડામાં તાળી લાગી ગઈ,’ ‘ત્રિકુટિમાં લાગી મુંને તાળી.’દરેક શેરના ઉલા મિસરામાં આંતર્પ્રાસગુંથણીના કારણે કૃતિમાં ગરબામાં હીચ લેતા હોઈએ એવી પ્રવાહિતા પણ ઉમેરાઈ છે. ઈશ્વર સાથે તાર જોડાઈ ગયા બાદ આખી સૃષ્ટિ રંગબેરંગી પ્રતીત થાય છે. આ પ્રતીતિ કેવળ સ્વયંની દૃષ્ટિનો કમળો જ હોય તોય હવે ફરક નથી પડતો, કારણ નજર ચરમ ચેતનામાં ઓગળી ગઈ હોય કે ભીતર પાછી વળી ગઈ હોય, હવે બધું એકસમાન છે.
Permalink
September 12, 2026 at 11:19 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ રસકવિ
આવીશ કહી ગયા છો, આવો, હવે તો આવો!
મધુવન પડયાં છે સૂનાં, બંસી ફરી બજાવો.
છાઈ બધે છે ગ્લાનિ, હજી યે છે વાર શાની?
દર્શનની પ્યાસી આંખો, બળતાં હૃદય બુઝાવો.
બ્રહ્માંડ ભાવભીનું ત્હારા વિનાનું સૂનું,
યુગયુગ જૂના ઓ યોગી! આત્મન્ ફરી જગાઓ!
– રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ
શાળામાં હતો એ સમયગાળામાં આ ગઝલનો મત્લો ક્યાંક વાંચવા મળ્યો અને વાંચતાવેંત જ હૃદયસ્થ થઈ ગયો. સાડા ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય વીતી ગયો પણ આ મત્લા હજીય એવોને એવો જ પ્રિય છે. કમભાગ્યે કવિનું નામ યાદ ન હોવાથી અને ઇન્ટરનેટે કોઈપણ પ્રકારની સહાય કરવાની ના કહી દીધી હોવાથી આખી ગઝલ કદી હાથ લાગી નહીં. થોડા સમય પહેલાં મકરાન્દ દવે અને અમૃત ઘાયલ સંપાદિત ‘છીપનો ચહેરો ગઝલ’માંથી આ ગઝલના આ ત્રણ શેર અને કવિનું નામ હાથ લાગ્યું. કવિનો એક સંગ્રહ હાથ લાગ્યો, પણ એમાં તો આ રચનાનું અસ્તિત્ત્વ જ નથી… બીજો કોઈ સંગ્રહ થયો હોવાનું ધ્યાનમાં નથી.
લયસ્તરોના સહૃદય ભાવકોમાંથી કોઈક આખી રચના શોધી આપશે તો એનો સદૈવ ઓશિંગણ રહીશ…
Permalink
September 11, 2026 at 11:35 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, દિલીપ ધોળકિયા ‘શ્યામ’
મૌન તારા સાદને ખમ્મા ઘણી,
આ નીરવ સંવાદને ખમ્મા ઘણી.
રોજ ટપકીને જગાડે રાતભર,
તુજ નઠારી યાદને ખમ્મા ઘણી.
એક પૂરવ, એક આથમણો રહ્યો,
જૂજવા આ વાદને ખમ્મા ઘણી.
ભર ઉનાળે માવઠાં સમ બેસતા,
યાદના વરસાદને ખમ્મા ઘણી.
છોડ ખોટી વાહવાહીની રમત,
વાહથી બરબાદને ખમ્મા ઘણી.
શ્વાસમાં રમતો રહી ગુંજ્યા કરે,
નાભિ ઘૂમતા નાદને ખમ્મા ઘણી.
ચાલતા ચકડોળથી છટકી ગયો,
કો’ક એ અપવાદને ખમ્મા ઘણી.
– દિલીપ ધોળકિયા ‘શ્યામ’
શહેરમાં રહેતા લોકો કોઈ છીંક ખાય અને ‘બ્લેસ યૂ’ કહે, પણ કાઠિયાવાડમાં તો વાતે વાતે ‘ખમ્મા ઘણી’ સંભળાય. આમ તો ‘ખમ્મા’ શબ્દ ‘ક્ષમા’ પરથી બન્યો છે, પણ કોઈને આપણે ‘ઘણી ખમ્મા’ કહીએ ત્યારે માફી માંગવા કરતાં એનું ક્ષેમકુશળ ઇચ્છતા હોવાનો ભાવ વધુ વ્યક્ત થાય છે. સૌરાષ્ટ્રના સહજ ઉદગારને ગઝલની રદીફમાં વણી લઈને કવિએ સરસ મજાની ગઝલ આપી છે. મૌનનો અવાજ સાંભળી શકે અને એની સાથે મૌન સંવાદ પણ સાધી શકે એ જ માણસ કવિ બને, પણ અહીં કવિ કેવળ મૌનના અવાજને સાંભળતા જ નથી, એની ખેરિયત પણ પ્રાર્થે છે, પરિણામે શેર સિદ્ધ થાય છે. રાતભર ઉજાગરા કરાવતી નઠારી યાદનુંય કવિ ભલું જ ઇચ્છે છે અને સૉશ્યલ મિડિયા પર પ્રચલિત જેવી ખોટી વાહવાહીને હકીકત ઘણી લઈ બરબાદ થઈ જનારનુંય કવિ કલ્યાણ ઝંખે છે. ગાડરિયા પ્રવાહ જેવી ગતાનુગતિક ચિત્તવૃત્તિથી આઝાદ થઈ પોતાની રાહ પોતે કંડારનારને બિરદાવતો આખરી શેર તો સવિશેષ ગમી જાય એવો છે.
Permalink
September 10, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, જય કાંટવાલા
એકબીજાને કદી સમજી ગયા
સમજી લો કે જિંદગી સમજી ગયા.
જ્યાં જવાને મન કદી માન્યું નહીં
ત્યાં અમે સૌની ખુશી સમજી, ગયા.
ધાકધમકીથી ન સમજાઈ જે વાત
એ તમારા મૌનથી સમજી ગયા.
એક અમસ્તું સ્મિત આપ્યું કોઈએ
લોકો એને લાગણી સમજી ગયા.
જે અદાથી આપે ‘ના’ પાડી હતી
આપની પરવાનગી સમજી ગયા.
સૌને સમજાવીને થાક્યાં આપણે,
આપણે પણ એ પછી સમજી ગયા.
– જય કાંટવાલા
સરળ ભાષામાં લવ એટ ફર્સ્ટ સાઇટ જેવી જોતાવેંત ગમી જાય એવી ગઝલ. એકેય ભારીખમ શબ્દો, રૂપકો કે અલંકારોના આડંબર વિના જ કવિએ ગઝલિયત પ્રાપ્ત કરી બતાવી છે. જિંદગીનો દાખલો સમજવાની બહુ ઉમદા પણ બહુ જ અઘરી રીતે કવિએ મત્લામાં સમજાવી છે. બીજા શેરમાં લોકલાજનો પ્રભાવ કેવો કળાત્મક્તાથી રજૂ કરાયો છે! પછીના ત્રણેય શેર સામી વ્યક્તિના મનને એની વાણીથી નહીં, વલણથી વાંચવાની હિમાકત કરે છે. એક જ વિષય કેન્દ્રમાં હોવા છતાં ત્રણેય શેર અલગ અને આસ્વાદ્ય થયા છે. આખરી શેર પણ અર્થસભર. કુલ મળીને મજાની રચના.
Permalink
September 9, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, ધીરેન્દ્ર મહેતા
મુજ દૃષ્ટિ પાછી ના વળે તારા ગયા પછી,
રસ્તા બધાય ઓગળે તારા ગયા પછી.
ક્યાંથી જ સૂર નીકળે તારા ગયા પછી,
બાઝી ગયાં ગીતો ગળે તારા ગયા પછી!
જે પળને નામ પ્રેમનું આપ્યું’તું આપણે,
અશ્રુ બની એ ઊછળે તારા ગયા પછી!
પોલાણ મારી જિંદગીનું થઈ ગયું છતું,
કે કોણ આવીને ભળે તારા ગયા પછી!
શબ્દોની નાવ ડૂબી ગઈ છે ઘડીકમાં,
ખામોશી ખાલી ખળભળે તારા ગયા પછી!
ભીંતો બધીય આજ બહેરી બની ગઈ,
કોના જ શ્વાસ સાંભળે તારા ગયા પછી !
આકાશનું પંખીય રહે બેસી ટોડલે,
કોને ભલા ઊડી મળે તારા ગયા પછી!
પડદા પડી રહ્યા છે બધા અંધકારના,
આ સૂર્ય કેમ ના ઢળે તારા ગયા પછી!
– ધીરેન્દ્ર મહેતા
ગઝલના ભાવવિશ્વ પર કોઈનો સૌથી વધુ અંકુશ હોય તો એ છે રદીફનો. ગઝલનું સ્ટીયરિંગ જેટલું રદીફના હાથમાં છે, એટલું બીજા કોઈ બાહ્યાંગના હાથમાં હોતું નથી. કવિએ ‘તારા ગયા પછી’ રદીફ નક્કી કરી એટલે પ્રિયજનના ત્યજી ગયા પછીના વિષાદ-વિયોગ અને વ્યથા જ ગઝલનું વાતાવરણ બને. છોડીને જઈ રહેલ પ્રિયતમાની પાછળ પાછળ ગયેલી દૃષ્ટિ હવે પાછી ફરી શકતી નથી, કારણ પાછા ફરવા માટે રસ્તો તો જોઈએ ને, અને રસ્તા તો સઘળા ઓગળી ગયા છે! કેવો સુંદર મત્લા! સાથે ગાયેલ ગીતો ગળામાં બાઝી ગયા હોવાથી હવે સૂર નીકળી શકે એમ નથી એ શેર પણ સુંદર થયો છે, પણ છંદપૂર્તિ માટે વપરાયેલો ‘જ’ ભાવાસ્વાદમાં નડતર બને છે. ‘જ’ની આ જ સમસ્યા બહેરી બની ગયેલ ભીંતોવાળા શેરમાં પણ જોવા મળે છે. ત્રીજા શેરમાં અશ્રુ સાથે ઊછળવું ક્રિયાપદ સુસંગત નથી. થોડા સજગ કવિકર્મની મદદથી આવું-આવું કસ્તર નિવારી શકાયું હોત તો આંખમાં ખટકતે નહીં.
Permalink
September 8, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, દાન વાઘેલા
જોવું જ હોય તો, તું હવાની જ ગંધ જો!
અફવાની લાશ લઈ જતા ફૂલોના સ્કંધ જો!
દૃશ્યોની લૂંટમાર કરે છે પતંગિયાં;
શંકા ઓઢીને ઊગતા આ સૂર્ય અંધ જો!
એ વાત છે અલગ કે હૃદય બંધ થાય છે;
આઘાત – લાગણીનો પરસ્પર સબંધ જો!
લે પાણી, પૈસો, પાન પણ તુલસીનું ને આ ધૂળ;
છે જીવની તૃષાનો આ છેલ્લો પ્રબંધ… જો!
– દાન વાઘેલા
સૌંદર્યબોધ આ ગઝલના મત્લાનું મધ્યબિંદુ છે, પણ કવિ ભાવક પાસે ઇન્દ્રિયવ્યુત્ક્રમની અપેક્ષા પણ રાખે છે. દુનિયામાં જોવા જેવું તો ઘણું બધું છે, પણ કવિ આહ્વાન કરે છે કે જોવું જ હોય તો હવાની ગંધ જો. નાકથી કરવાનું કામ આંખથી કર. સુગંધને વહેતી કરનાર ફૂલોના સુકોમળ સ્કંધ અફવાની લાશનું પણ વહન કરે છે એ વાત સહેજ સંદિગ્ધ રહી જાય છે, પણ આ કદાચિત્ એ કાળની ગઝલ છે જ્યારે ગુજરાતી ગઝલોમાં આધિભૌતિકતા અને એબ્સર્ડિટીનું ચલણ અગ્રિમ હતું. પતંગિયાં એટલે ઊડતાં મેઘધનુષ્યો. ઊડાઊડ કરતાં પતંગિયાં પોતે એક મનોરમ્ય દૃશ્ય સર્જે છે, પણ કવિને તો પતંગિયાં એકઠાં મળીને દૃષ્યોની લૂંટફાટ કરતાં દેખાય છે. અને આ બાબતમાં જો શંકા હોય તો સૂર્ય જેવો સૂર્ય પણ અંધ છે એમ કવિ કહે છે. સરવાળે એ શેર સાધારણ છે, પણ ગઝલની ખરી મજા ત્રીજા-ચોથા શેરમાં છે. પ્રિયજને આઘાત આપ્યો, એના પ્રત્યાઘાતમાં કથકનું હૃદય બંધ થઈ રહ્યું છે, એ સામાન્ય બનાવને આઘાત-લાગણીના અવિનાભાવી સંબંધ સાથે જોડીને કવિએ કેવો મજાનો શેર કહી દીધો! અંતિમ શેરમાં ચિત્રણ તો મૃત્યુનું છે, પણ મૃત્યુસમયના રિવાજોને જીવની ‘તૃષાના છેલ્લા પ્રબંધ’ તરીકે ઓળખાવીને કવિએ શેરને ચિરસ્મરણીય બનાવી દીધો. કેમકે અંતિમ શ્વાસ સુધી મનુષ્યની તૃષ્ણા-લાલસાઓનો અંત આવતો જ નથી. (‘શંકા ઓઢીને’ –અહીં કવિએ ‘ઓ’નું વજન લઘુ ગણ્યું છે, જે ન ચાલે.)
Permalink
September 5, 2026 at 7:21 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, મસ્ત 'હબીબ' સારોદી
ચાલી રહ્યું છે ભાગ્યનું ચક્કર કહ્યા વિના,
એના જ ફેરમાં છું બરાબર કહ્યા વિના.
દુઃખ એ કરે છે દૂર, નિરંતર કહ્યા વિના,
ચાલું ન કેમ, એના કહ્યા પર કહ્યા વિના.
દિલમાં કરે છે ઘર એ ખરેખર કહ્યા વિના,
પામી રહ્યાં છે એમ એ આદર કહ્યા વિના.
પૂછે છે વાત આવી એ આખર કહ્યા વિના,
સમજી શકાય કેમ બરાબર કહ્યા વિના.
શું-શું કર્યું ના પ્રેમની ખાતર કહ્યા વિના,
જીવન કર્યું સહર્ષ નિછાવર કહ્યા વિના.
મારી પ્રશસ્તિ કર હવે દુનિયા તું સૂક્ષ્મ થઈ,
હું છું અમર ને તું તો છે નશ્વર કહ્યા વિના.
સુખ—દુઃખ તો ફરતી છાંવ છે, ચિંતા ન કર ‘હબીબ’,
વર્ષા તો આવી જાય સમય પર કહ્યા વિના.
– મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદી
(હસનભાઈ મુસાભાઈ પટેલ – ૧૯૧૨ થી ૧૧-૦૫-૧૯૭૨)
ગુજરાતી ગઝલને વળાંકે વળાંકે સ્થિરતા બક્ષી વધુને વધુ ઊંચાઈએ લઈ જનારા ગઝલકારોના કર્તૃત્વને યાદ કરીએ ત્યારે એક નામ મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદીનું પણ લેવું પડે. તરહી ગઝલોના દૌરની આ ગઝલ વાંચતાવેંત આ જ જમીન પર રચાયેલ મરીઝની જાણીતી ગઝલ તરત જ યાદ આવે:
ડંખે છે દિલને કેવી એક અક્ષર કહ્યા વિના,
રહી જાય છે જે વાત સમય પર કહ્યા વિના.
મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદીની આ ગઝલ દેખીતી રીતે જ મરીઝની ગઝલની ઊંચાઈએ પહોંચી નથી શકી, પણ કવિને ગુજરાતી ગઝલના ઇતિહાસના પરિશીલનમાં અગત્યના માઇલસ્ટોન તરીકે યાદ કરવા જ રહ્યા. બીજા શેરમાં પરમ શક્તિ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા દાવા-દલીલની પરંપરાગત રીતિથી સરસ રીતે વ્યક્ત થઈ છે. જે શક્તિ આપણને કહ્યા વિના આપણાં નિરંતર આપણાં દુઃખ દૂર કરતી રહે છે, પૂર્ણ શરણાગતિથી એના કહ્યાનું અનુસરણ કેમ ન કરીએ! ત્રીજો શેર હાંસિલે-ગઝલ- પ્રથમ વાંચને ગમી જાય અને બીજા વાંચને કહ્યા વિના દિલમાં ઘર કરી જાય અને ત્રીજા વાંચને આદર પામે એવો! કેવી કળાત્મક્તાથી કવિએ પ્રણયમાં આદરને સ્થાન આપ્યું છે!
Permalink
September 4, 2026 at 7:44 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, જમિયત પંડ્યા
જીત પર હસતો રહ્યો ને હાર પર હસતો રહ્યો,
ફૂલની શય્યા ગણી અંગાર પર હસતો રહ્યો.
ઓ મુસીબત! એટલી ઝિંદાદિલીને દાદ દે,
તેં ધરી તલવાર તો હું ધાર પર હસતો રહ્યો.
કોઈના ઇકરાર ને ઇન્કાર પર હસતો રહ્યો,
જે મળ્યો આધાર એ આધાર પર હસતો રહ્યો.
કોઈની મહેફિલ મહીં, થોડા ખુશામદખોરમાં,
ના સ્વીકાર્યું સ્થાન ને પગથાર પર હસતો રહ્યો.
ફૂલ આપ્યાં ને મળ્યા પથ્થર કદી તેનેય પણ,
પ્રેમથી પારસ ગણી દાતાર પર હસતો રહ્યો.
જીવતો દાટી કબરમાં એ પછી રડતાં રહ્યાં,
હું કબરમાં પણ કરેલા પ્યાર પર હસતો રહ્યો.
નાવ જે મઝધાર પર છોડી મને ચાલી ગઈ,
એ કિનારે જઈ ડૂબી, હું ’ધાર પર હસતો રહ્યો.
ભોમિયાને પારકો આધાર લેતો જોઈને,
દૂર જઈ એ પાંગળી વણજાર પર હસતો રહ્યો.
– જમિયત પંડયા ‘જિગર’
પચાસ વર્ષ પહેલાં ૧૯૭૬માં ‘ગઝલનું છંદશાસ્ત્ર’ પુસ્તક લખીને પાયાનું કામ કરનાર આ પરંપરાના શાયરની ગઝલમાં ગઝલવાંછિત મિજાજ તંતોતંત છતો થાય છે. જિંદગીનો હાથ ટૂંકો હોય કે આપણી અપેક્ષા વધારે હોય –જે હોય તે પણ મનગમતું ને જોઈતું કોઈને કદી મળી રહેતું નથી. ‘सब का ख़ुशी से फ़ासला एक क़दम है, हर घर में बस एक ही कमरा कम है।‘ (જાવેદ અખ્તર) અસંતુષ્ટિની આગ જ મનુષ્યને દોડતો રાખે છે, પણ દાદ દેવી પડે એવી જિંદાદિલી એને જ કહેવાય જે ડગલેને પગલે સાંપડતી વિષમતાઓ અને અપૂર્તિઓ પર પણ હસતો રહે. આખી ગઝલ આ જ બેફિકરીના પાયા પર ચણાયેલી છે. પહેલા બે શેર તો યાદગાર મુક્તક બની ગયા છે.
Permalink
September 3, 2026 at 10:50 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, રાજેન્દ્ર શાહ
આજની મોસમનો લઈ લે આજ ફાલ,
ફૂલ હરસિઙ્ગારનું, જાણે ન કાલ.
વ્હાલથી જ્યારે નિમન્ત્રણ છે દીધું,
પૂર્ણ સૌહાર્દે હૃદયનો રઙ્ગ આલ.
ફાગનો ઠેકો મૃદંગે છે ધર્યો,
કીરને ટહુકે ચરણની ચાલ ચાલ.
તેજ ત્હારી આંખમાં પ્રગટી રહે,
તે જ ફેલાતું હવામાં થઈ ગુલાલ.
જે મળ્યો અવસર ન એળે જાય તે,
જ્યાં થયાં તન્મય પછી તો ન્યાલ ન્યાલ.
– રાજેન્દ્ર શાહ
કવિવર રાજેન્દ્ર શાહે છણ્ણું ગઝલોનો આખો સંગ્રહ પણ આપ્યો છે. એમાંની આ એક ગઝલ. કેટલીક મર્યાદાઓને બાદ કરીએ તો સમર્થ કવિએ ગઝલોની ગલીઓમાં પણ અધિકૃતતાપૂર્વક વિહાર કરી દેખાડ્યો છે. હરસિઙ્ગારનું ફૂલ એટલે પારિજાતનું ફૂલ. અન્ય ફૂલોની સરખામણીમાં પારિજાતનાં ફૂલોનું આયુષ્ય કેવળ એક રાત પૂરતું જ હોય છે. શેરિયત જન્માવવામાં આ તથ્યને કવિએ કેવું કામે લીધું છે! નાની નાની બે જ પંક્તિઓમાં કવિએ આજનું મહિમાગાન કર્યું છે. બીજા શેરમાં માનવસહજ લાગણીના સૌહાર્દપૂર્ણ સ્વીકારની અને ત્રીજા શેરમાં ફાગના રાગનો મહિમા કરાયો છે. ચોથા શેરને ત્રીજાના extension તરીકે પણ માણી શકાય અને વિચ્છૃંખલ શેર તરીકે પણ. હવામાં જે ગુલાલનો નશો, રંગ છવાયા છે એ બીજું કંઈ નહીં, તારી આંખોમાં પ્રગટતું તેજ જ છે. તારી સંબોધન પ્રિયા અને પરમેશ્વર બંનેને લાગુ પાડી શકાય. ઈશ્કે મિજાજી અને ઈશ્કે હકીકી –ઉભયની સહોપસ્થિતિ. અંતિમ શેર મત્લાનું જ પ્રતિબિંબ જાણે. હાથ આવેલ અવસર એળે ન જવા દઈએ; પરસ્પરમાં તન્મય થઈ જઈએ એટલે જિંદગી ન્યાલ ન્યાલ! ચોથા શેરના ઉલા મિસરાની શરૂઆત ‘તેજ’થી થાય છે અને સાનીની શરૂઆત ‘તે જ’થી. ભાવક સતર્ક ન હોય તો સતર્ક કવિની કારીગરીથી નિષ્પન્ન થતું યમક અલંકારનું સૌંદર્ય ચૂકી જવાય. આવો જ યમક અલંકાર એની ઉપરના શેરમાં ‘ચાલ (ગતિ, છટા) ચાલ’ (ચાલવું, આગળ વધવું)માં પણ પ્રયોજાયો છે. ‘ચાલ ચાલ’ની દ્વિરુક્તિ સ્વયં ચરણોની લયબદ્ધ ગતિનો અનુભવ પણ કરાવે છે.
Permalink
September 2, 2026 at 12:30 AM by વિવેક · Filed under ગઝલ, દિનેશ ડોંગરે 'નાદાન'
આયના તૂટી ગયા ને બિંબ તરડાઈ ગયાં;
એકમાં છે કેટલા ચહેરાઓ, પરખાઈ ગયા.
બીજનો હો કે પૂનમનો ચંદ્રમા તો એ જ છે;
વાસ્તવિકતા એ જ કેવળ રૂપ બદલાઈ ગયાં.
જિંદગીભર કાંઈ ના સમજી શકાયું એટલે;
અંતવેળાની નજરના અર્થ સમજાઈ ગયા.
એમ આવ્યાં, એમ બેઠાં, એમ ઊઠીને ગયાં;
ભાવ અંતરના બધા વર્તનમાં દેખાઈ ગયા.
એમની વાચાળતાનો છે અલગ અંદાઝ આ;
એ કશું બોલ્યાં નહીં ને મૌન પડઘાઈ ગયાં.
આખરે ‘નાદાનજી’ ના વ્યક્ત કંઈપણ થઈ શક્યું;
ભેદ સૌ ભીતરના, ભીતરમાં જ ધરબાઈ ગયા.
– દિનેશ ડોંગરે ‘નાદાન’
ગઝલનો મત્લા વાંચીએ ત્યારે સાહિર લુધિયાનવી લિખિત દાગ ફિલ્મના ગીતનું મુખડું માનસપટ પર ઝબકે:
जब भी जी चाहे नई दुनिया बसा लेते हैं लोग
एक चेहरे पर कई चेहरे लगा लेते हैं लोग
પ્રસ્તુત ગઝલનો મત્લા પણ મનુષ્યના એક ચહેરામાં અનેક ચહેરાઓ સંતાયેલ હોવાની જ વાત કરે છે, પણ સાહિરે અનુમાનથી જે વાત કરી હતી, દિનેશ ડોંગરે એને પ્રમાણ આપીને કહે છે. આયનો તૂટીને ટુકડેટુકડા થઈ જાય ત્યારે દરેક ટુકડામાં આપણો ચહેરો નજરે ચડે છે. જે ચહેરો આખા આયનામાં આખો દેખાતો હતો, એ કોઈપણ ટુકડામાં આખો દેખાઈ શકતો નથી અને દરેક ટુકડામાં ચહેરાના અલગ અલગ ભાગ નજરે ચડે છે. એક ચહેરો તરડાઈ જઈને અનેકમાં વિભાજિત થઈ જાય છે. અહીં આયનો એકવચનમાં નથી. વાત આયનાઓની છે એટલે જોનાર પણ વ્યક્તિ નહીં, વ્યક્તિઓ છે. આયનાનું બહુવચન કરીને કવિએ કોઈ એક વ્યક્તિના પ્રતીકથી સમાજની વાત કરવાના બદલે આખેઆખા સમાજને જ વરુણીમાં લઈ લીધો. બધા જ શેર વાંચતાવેંત ગમી જાય એવા છે.
Permalink
