નિછાવર કહ્યા વિના – મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદી
ચાલી રહ્યું છે ભાગ્યનું ચક્કર કહ્યા વિના,
એના જ ફેરમાં છું બરાબર કહ્યા વિના.
દુઃખ એ કરે છે દૂર, નિરંતર કહ્યા વિના,
ચાલું ન કેમ, એના કહ્યા પર કહ્યા વિના.
દિલમાં કરે છે ઘર એ ખરેખર કહ્યા વિના,
પામી રહ્યાં છે એમ એ આદર કહ્યા વિના.
પૂછે છે વાત આવી એ આખર કહ્યા વિના,
સમજી શકાય કેમ બરાબર કહ્યા વિના.
શું-શું કર્યું ના પ્રેમની ખાતર કહ્યા વિના,
જીવન કર્યું સહર્ષ નિછાવર કહ્યા વિના.
મારી પ્રશસ્તિ કર હવે દુનિયા તું સૂક્ષ્મ થઈ,
હું છું અમર ને તું તો છે નશ્વર કહ્યા વિના.
સુખ—દુઃખ તો ફરતી છાંવ છે, ચિંતા ન કર ‘હબીબ’,
વર્ષા તો આવી જાય સમય પર કહ્યા વિના.
– મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદી
(હસનભાઈ મુસાભાઈ પટેલ – ૧૯૧૨ થી ૧૧-૦૫-૧૯૭૨)
ગુજરાતી ગઝલને વળાંકે વળાંકે સ્થિરતા બક્ષી વધુને વધુ ઊંચાઈએ લઈ જનારા ગઝલકારોના કર્તૃત્વને યાદ કરીએ ત્યારે એક નામ મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદીનું પણ લેવું પડે. તરહી ગઝલોના દૌરની આ ગઝલ વાંચતાવેંત આ જ જમીન પર રચાયેલ મરીઝની જાણીતી ગઝલ તરત જ યાદ આવે:
ડંખે છે દિલને કેવી એક અક્ષર કહ્યા વિના,
રહી જાય છે જે વાત સમય પર કહ્યા વિના.
મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદીની આ ગઝલ દેખીતી રીતે જ મરીઝની ગઝલની ઊંચાઈએ પહોંચી નથી શકી, પણ કવિને ગુજરાતી ગઝલના ઇતિહાસના પરિશીલનમાં અગત્યના માઇલસ્ટોન તરીકે યાદ કરવા જ રહ્યા. બીજા શેરમાં પરમ શક્તિ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા દાવા-દલીલની પરંપરાગત રીતિથી સરસ રીતે વ્યક્ત થઈ છે. જે શક્તિ આપણને કહ્યા વિના આપણાં નિરંતર આપણાં દુઃખ દૂર કરતી રહે છે, પૂર્ણ શરણાગતિથી એના કહ્યાનું અનુસરણ કેમ ન કરીએ! ત્રીજો શેર હાંસિલે-ગઝલ- પ્રથમ વાંચને ગમી જાય અને બીજા વાંચને કહ્યા વિના દિલમાં ઘર કરી જાય અને ત્રીજા વાંચને આદર પામે એવો! કેવી કળાત્મક્તાથી કવિએ પ્રણયમાં આદરને સ્થાન આપ્યું છે!
Nirja parekh said,
September 5, 2026 @ 11:24 AM
ખૂબ સુંદર રદિફ.. મક્તા સવિશેષ ગમ્યો..
.હેમંત મદ્રાસી said,
September 5, 2026 @ 12:38 PM
સાત શે’રની ગઝલમાં પાંચ તો મત્લા છે. સરસ ગઝલ..
DILIPKUMAR CHAVDA said,
September 5, 2026 @ 1:58 PM
સુખ—દુઃખ તો ફરતી છાંવ છે, ચિંતા ન કર ‘હબીબ’,
વર્ષા તો આવી જાય સમય પર કહ્યા વિના.
મજાનો શેર
Kishor Ahya said,
September 5, 2026 @ 2:39 PM
કવિ શ્રી મસ્ત ‘હબીબ’ સારોદીની ‘નિછાવર કહ્યા વિના’ મજાની ગઝલ છે જીવનમાં જે કઇ મોજ મસ્તીની ક્ષણો આવે છે એ મોટાભાગે કહ્યા વિના જ આવતી હોય છે ! જો કહીને આવે તો એ મજા રહેતી નથી, કેમકે એ અપેક્ષિત જ હતું! અને હા, જીવનનું સૌથી મોટુ રહસ્ય મુત્યુ પણ કહ્યા વિનાજ આવે છે ને! કવિએ સરસ રદિફ પસંદ કરેલ છે . પ્રણયની વાત પણ બહુ શેરમાં સરસ વણી છે. છેલ્લો મક્તાનો શેર બહુ સરસ છે.
“સુખ—દુઃખ તો ફરતી છાંવ છે, ચિંતા ન કર ‘હબીબ’,વર્ષા તો આવી જાય સમય પર કહ્યા વિના.”
શ્રી વિવેકભાઈએ જૂનાં સમયના કવિ અને તેમણે ગઝલ ઇતિહાસમાં આપેલ યોગદાનને યાદ કરી સરસ આસ્વાદ આપ્યો છે.
🌹🌹🌹🌹
Harihar Shukla said,
September 5, 2026 @ 5:13 PM
ગમી ગઈ ગઝલ.
Vrajesh Mistri said,
September 5, 2026 @ 8:09 PM
વાહ…
Yogesh Gadhavi said,
September 6, 2026 @ 10:50 AM
ખૂબ સુંદર ગઝલ 💐🙏🏼
Dhiru said,
September 8, 2026 @ 10:49 AM
ગઝલમાં રદીફનું કામ દરેક શેરમાં કાફિયા સાથે મળીને એક અણધારી ગૂઢતા, ચમત્કૃતિ કે આઘાત (Impact) ઉત્પન્ન કરવાનું છે. પરંતુ અહીં ‘કહ્યા વિના’ રદીફ માત્ર વાક્ય પૂરું કરવાનું એક સાધન બની ગઈ છે:
પ્રથમ શેર (ચક્કર અને ફેર): “ચાલી રહ્યું છે ભાગ્યનું ચક્કર કહ્યા વિના / એના જ ફેરમાં છું બરાબર કહ્યા વિના”
ભાગ્યનું ચક્કર ચાલવું અને એના ફેરમાં હોવું—આ માત્ર સ્થૂળ હકીકતનું નિવેદન છે. કાઈ જ નવું કલ્પન કે કાવ્યાત્મક વહાવ નથી.
બીજો શેર (દુઃખ દૂર થવું): “દુઃખ એ કરે છે દૂર, નિરંતર કહ્યા વિના…”
કોઈ ઈશ્વર કે પ્રિયજન દુઃખ દૂર કરે છે એ માત્ર એક સાધારણ ભક્તિભાવ કે આભારનું વિધાન છે.
ત્રીજો શેર (દિલમાં ઘર કરવું): “દિલમાં કરે છે ઘર એ ખરેખર કહ્યા વિના…”
દિલમાં ઘર કરવું અને આદર પામવો—આ વાત ગુજરાતી કવિતાઓમાં હજારો વાર વપરાઈ ગયેલી પિષ્ટપિંજણ (Cliché) છે.
ચોથો શેર (વાત પૂછવી): “પૂછે છે વાત આવી એ આખર કહ્યા વિના / સમજી શકાય કેમ બરાબર કહ્યા વિના”
આ શેર તો સાવ બોલચાલની ભાષાનું વાક્ય જ છે. કવિતાના કોઈ લક્ષણો એમાં સ્પષ્ટ થતાં નથી.
પાંચમો શેર (પ્રેમની ખાતર સમર્પણ): “શું-શું કર્યું ના પ્રેમની ખાતર કહ્યા વિના…”
પ્રેમમાં ન્યોછાવર થવાની વાત અહીં સાવ મેલોડ્રામેટિક અને સપાટ રજૂઆત પામી છે.
છઠ્ઠો શેર (અમર અને નશ્વર): “હું છું અમર ને તું તો છે નશ્વર કહ્યા વિના”
દુનિયાને નશ્વર અને પોતાની ખુમારી કે કાવ્યને અમર ગણાવવાનો આ વિચાર પણ ગઝલ સાહિત્યનો ઘસાઈ ગયેલો વિચાર છે. અહીં ‘સૂક્ષ્મ થઈ’ જેવા શબ્દો માત્ર પ્રાસ ગોઠવવા લાવ્યા હોય તેમ લાગે છે.
મક્તા (સુખ-દુઃખ અને વર્ષા): “વર્ષા તો આવી જાય સમય પર કહ્યા વિના”
સુખ-દુઃખ છાંયડા જેવા છે અને વરસાદ સમયસર આવે છે—આ પ્રકૃતિ અને જીવનનું સામાન્ય નીતિ-વિધાન છે. કાવ્યાત્મક ચોટનો સંપૂર્ણ અભાવ છે.
Devendra Shah said,
September 8, 2026 @ 11:09 AM
🙏🙏 પ્રભુ, સરસ પ્રસાદ પણ મને તો વારેઘડીએ આવતાં બે શબ્દો “કહ્યા વિના” ઉપરનું જોર થી વાત આગળ વધતી તે બહુ ગમી, આભાર, પ્રણામ.🙏🙏
Suresh Parmar said,
September 8, 2026 @ 11:22 AM
🌹👍🙏nice ghazal
Jigna Rathod said,
September 8, 2026 @ 4:42 PM
સરસ 💐💐 વા
Preeti Pujara said,
September 8, 2026 @ 10:36 PM
આ ગઝલમાં કવિએ જીવન, પ્રેમ અને ભાગ્યના સૂક્ષ્મ અનુભવોને સરળ ભાષામાં વ્યક્ત કર્યા છે. “કહ્યા વિના” રદીફ દ્વારા એ દર્શાવે છે કે જીવનની ઘણી મહત્ત્વની ઘટનાઓ અને લાગણીઓ શબ્દો વિના પણ સમજાઈ જાય છે. ભાગ્યનું ચક્ર, દુઃખનો પાઠ, પ્રેમનો પ્રભાવ અને માન-આદરનું પ્રાપ્ત થવું—આ બધું ઘણીવાર કોઈ સ્પષ્ટ જાહેરાત વિના જ ઘટતું રહે છે.
ગઝલનો સ્વર ચિંતનમય અને આશાવાદી છે. અંતિમ શેરમાં કવિ સુખ-દુઃખને આવતી-જતી છાંયડી સમાન ગણાવી ધીરજનો સંદેશ આપે છે. સરળ અભિવ્યક્તિ, જીવનદર્શન અને સહજ ભાવસૌંદર્ય આ ગઝલને રસપ્રદ બનાવે છે.ખૂબ સરસ રચના …
વિવેક said,
September 9, 2026 @ 10:59 AM
સમયપટ પરના બે અલગ અલગ બિંદુને એક જ માપપટ્ટીથી માપવા બેસીએ એ અંધેરી નગરીના ગંડુરાજાના ટકે શેર ભાજી ટકે શેર ખાજા જેવો ન્યાય ગણાય…
પરંપરાના શાયરોએ જે બુનિયાદ રચી એની ઉપર જ આપણો આજનો ગઝલમહેલ ચણાયો છે. એટલે આ રચનાઓમાં ખામીઓ શોધવા કરતાં એના ઐતિહાસિક મૂલ્યને આદર આપવો જોઈએ એમ મારું માનવું છે…
તમામ પ્રતિભાવકોનો હૃદયપૂર્વક ખૂબ ખૂબ આભાર
ramesh maru said,
September 9, 2026 @ 11:50 AM
👌🏻👌🏻
Jyoti Patel said,
September 9, 2026 @ 8:05 PM
A lovely ghazal that feels like a silent meditation.
Vivek, pointing out the artistic placement of ‘aadar in pranay’ shows your mastery as an editor.