રૂબાઈથી પર – બકુલેશ દેસાઈ
સ્વાગતમ્ શરદી અને જુકામને!
તું નિકટ તો વાર શી આરામને?
કોઈ પણ કાગળ મને કોરું મળે,
સૌ પ્રથમ ઘૂંટું હું તારા નામને!
રૂપ તારું કોઈ રૂબાઈથી પર!
મા’ત દે છે તું ઉમર ખૈયામને!
શબ્દ મીંચી અર્થ તુજ પામ્યા બદલ
ઝંખુ છું ઈનામને… અકરામને…
તું પ્રવાસે સાથ દે તો ઠીક છે,
શું કરું નહિતર હું આખા ગામને!
આ કથાનક આપણું સુખાન્ત હો!
કોઈ ના બદલી શકે અંજામને!
ના, ‘બકુલેશ’, ના મરણ મકતા મહીં,
ત્યાં ન તું પહોંચી શકે ‘બેફામ’ને.
– બકુલેશ દેસાઈ
ગઝલકાર ગઝલમાં સામે ચાલીને શરદી-જુકામનું સ્વાગત કરે એવી બીના ગુજરાતી ગઝલે કદાચિત્ સર્વપ્રથમવાર જોઈ હશે. પણ આ સ્વાગત કઈ ખુશીમાં એનો ખુલાસો કવિ સાની મિસરામાં કરે છે ત્યારે બે ઘડી મનને મોજ પડી જાય એવો હલકોફુલકો શેર હાથ લાગે છે. મકરન્દ દવે પણ આ જ રીતે દુઃખોને ‘સ્વાગતમ્!’ કરે છે, પણ કવિએ કવિએ અંદાજ કેવા નોખા હોય એ તો જુઓ:
સંકટો, દુઃખો, પધારો સ્વાગતમ્!
લેશ પણ આ માર્ગથી ચસવું નથી.
પ્રસ્તુત ગઝલ લગભગ આખી ગઝલ તગઝ્ઝુલના રંગે રંગાયેલ છે. કોઈ મોટી મોટી વાત નથી. પ્રેમમાં આમેય મોટી મોટી વાતો હોતી નથી. પ્રણય હૃદયની સાદગીના શણગારથી જ વધુ ઓપે. ત્રીજો શેર વાંચીએ ત્યારે આ ગઝલ લખાઈ (૧૯૯૧) એના અગિયાર વર્ષ પહેલાં આવેલ ‘અબ્દુલ્લા’ ફિલ્મના ગીતની એક કડી ‘મીર કી ગઝલ કહું તુઝે મેં, યા કહું ખૈય્યામ કી રૂબાઈ’ અવશ્ય યાદ આવે. મક્તામાં મરણની ગૂંથણી એ બરકત વિરાણી ‘બેફામ’ની ગઝલોનું વૈશિષ્ટ્ય ગણાય છે. કવિએ પોતે મક્તામાં મરણની વાત કરવાની (કુ)ચેષ્ટા કરનાર નથી એમ કહીને કાફિયામાં બેફામને યાદ કરીને પૂર્વસૂરિને સરસ અંજલિ આપી છે.
Harihar Shukla said,
September 30, 2026 @ 1:05 PM
પહેલા શેરમાં શરદી અને જુકામ બંનેનો એક જ અર્થ થાય છે તો પુનારાવતનનું કોઈ પ્રયોજન જણાતું નથી. બીજા શેરમાં કાગળ શબ્દ નાન્યતર ગણ્યો છે. ગઝલ મને લયસ્તરોની કક્ષાની ના લાગી. માફ કરશો.
ધીરૂ said,
September 30, 2026 @ 1:36 PM
આ ગઝલમાં કાફિયા-રદીફની પકડ તો છે, પરંતુ મોટાભાગના શેરોમાં સર્જનાત્મક નવીનતા અને ચોટનો અભાવ છે. ‘શરદી-જુકામ અને આરામ’, ‘કોરા કાગળ પર પ્રિયજનનું નામ’, ‘રૂપ અને ઉમર ખૈયામ’ જેવી કલ્પનાઓ પરંપરાગત અને અનેકવાર વપરાયેલી છે; કવિ તેમાં નવી અર્થચ્છાયા ઉમેરી શક્યા નથી.
‘શબ્દ મીંચી અર્થ…’વાળો શેર અસ્પષ્ટ છે અને ‘ઈનામ–અકરામ’ની કાફિયાબંધી અર્થ કરતાં વધુ દેખાય છે. ‘આખા ગામને શું કરું’ સપાટ લાગે છે, જ્યારે ‘સુખાન્ત–અંજામ’વાળા શેરમાં પહેલો વિચાર બીજી પંક્તિમાં કોઈ નવી ચોટ વિના જ પુનરાવર્તિત થાય છે.
મક્તામાં ‘બેફામ’નો સાહિત્યિક સંદર્ભ થોડું ધ્યાન ખેંચે છે, પરંતુ માત્ર પ્રસિદ્ધ શાયરનું તખલ્લુસ શેરને આપમેળે યાદગાર બનાવતું નથી.
કુલ મળીને, ગઝલમાં સ્વરૂપની શિસ્ત કરતાં કાફિયા મેળવીને પરિચિત પ્રેમભાવોને શેરમાં ગોઠવવાની પ્રક્રિયા વધારે દેખાય છે. ગઝલનું સાચું સર્જનાત્મક પડકાર કાફિયા મેળવવાનો નહીં, પરંતુ એ કાફિયાની મર્યાદામાંથી નવો અર્થ અને અણધારી ચોટ જન્માવવાનો છે—આ ગઝલમાં એ પ્રયત્ન નહિવત સફળ થયો છે.
વિવેક said,
September 30, 2026 @ 6:16 PM
@ હરિહર શુક્લ:
આપણી ભાષામાં ઘણા શબ્દો એવા છે જે લગભગ સમાનાર્થી હોવા છતાં યુગ્મક તરીકે વપરાય છે. જેમકે, માન-સન્માન, રીતિ-રિવાજ, ધન-દૌલત, ચાલ-ઢાલ, કામકાજ, હાલચાલ, રીતભાત, હલનચલન, હરફર, હોશહવાસ, મોજમજા, છાનુંછપનું, છાનબીન, ટંટાફસાદ,શોરશરાબો, ઈજ્જત-આબરૂ, કાયદાકાનૂન, વિધિવિધાન..
અને આપને જેમાં સમસ્યા જણાઈ એ સર્દી-જુકામ…
આ યાદી હજી લંબાવી શકાય…
આશા રાખું છું કે આપને પુનરાવર્તનનું પ્રયોજન હવે સમજાયું હશે.
Kishor Ahya said,
October 1, 2026 @ 1:01 AM
ઘણા જ હળવા મિજાજમાં લખાયેલી ગઝલ છે, જાણે ચા પીતા પિતા લખી દીધી હોય! આમેય પ્રિયતમને લખવાનું હોય એમાં વિચારવાનું શું !જે યાદ આવ્યું એ ખરું!જ્યાં કઈ વિચાર્યા વિના બોલાય એજ તો પ્રેમ છે ! પણ સરસ કાફિયા બેસે છે અને દરેક કડી એક બીજા સાથે સુસંગત છે એટલે ગઝલનો માહોલ બને છે.નાયક પ્રિયાની પ્રશંસા તો એવી કરે છે કે શબ્દો ઝીલતા ઝીલતા જ પ્રિયા પીગળી ગયા હશે! Love latter તો કોઈ બકુલેશભાઇ પાસેથી શીખે!
મક્તાનો શેર બહુ મજાનો છે આવો શેર ભાગ્યેજ કશે જોવા મળે.
“ના, ‘બકુલેશ’, ના મરણ મકતા મહીં,
ત્યાં ન તું પહોંચી શકે ‘બેફામ’ને”
શ્રી વિવેકભાઈ એ સરસ આસ્વાદ આપ્યો છે.
🌹🌹🌹🌹
Bharat Trivedi said,
October 2, 2026 @ 4:09 PM
ગઝલ વાંચતા મજા ના આવે તો ગીતા વાચવી શી ખોટી છે! સબળ ગઝલકાર કઈ પણ લખે તેની છાપ તો રહેવાની જ . સલામ
Suresh Parmar said,
October 5, 2026 @ 12:09 PM
સરસ ગઝલ 👍🌹🙏
Kishor Barot said,
October 5, 2026 @ 1:16 PM
નબળી ગઝલ
Rekha Shukla said,
October 5, 2026 @ 2:51 PM
સરસ મજાની ગઝલ ✌️
Preeti Pujara said,
October 5, 2026 @ 4:34 PM
આ ગઝલમાં પ્રેમની અનુભૂતિને કવિએ રમૂજ, રૂપક અને કાવ્યસંદર્ભોની ચપળતા સાથે રજૂ કરી છે. શરદી-જુકામથી માંડીને ઉમર ખૈયામ અને બેફામ સુધીના ઉલ્લેખો ગઝલને હળવી છતાં સાહિત્યિક લય આપે છે.
“કોઈ પણ કાગળ મને કોરું મળે, / સૌ પ્રથમ ઘૂંટું હું તારા નામને!” જેવા શેર પ્રેમની સહજ તીવ્રતા વ્યક્ત કરે છે, જ્યારે અંતિમ શેરમાં ‘બેફામ’ સાથેની શબ્દરમત ગઝલને સુંદર ચોટ આપે છે. સમગ્ર ગઝલમાં પ્રેમ, વિનોદ અને કાવ્યપ્રતિભાનું સુમેળભર્યું સ્વરૂપ જોવા મળે છે.
વિવેક said,
October 6, 2026 @ 12:17 PM
પ્રતિભાવ પાઠવનાર તમામ મિત્રોનો હૃદયપૂર્વક ખૂબ ખૂબ આભાર…
સમય ફાળવીને વિશદ ટિપ્પણી કરનાર સહૃદય દોસ્તોનો સવિશેષ આભાર
jyoti Patel said,
October 10, 2026 @ 9:08 AM
Such a beautiful ghazal. The depth in the line ‘શબ્દ મીંચી અર્થ તુજ પામ્યા બદલ…’ is truly divine. It’s amazing to explore how different poets choose to welcome adversity in their writings.