(હવે એક એવી કબરમાં હું પોઢું) – મકરન્દ દવે
હવે એક એવી કબરમાં હું પોઢું,
ન પૃથ્વી બિછાવું, ન આકાશ ઓઢું.
અને મારાં કેન્દ્રોને એવાં ફગાવું,
ન ગોત્યું જડે કોઈને મારું મોઢું.
નથી મારી પાસે કંઈ, સાદું સુખ છે,
તમે આવો તો એ બની જાય દોઢું.
હમેશાં લગનની શી બંસી બજે છે!
હમેશાં થતું સૌને સાગમટાં સોઢું.
અહીં કોણ ભૂંસે આ રાખોડી રાતો?
અહીં કોણ હાંકે આ પીળું પરોઢું?
ચલો, મીણનાં આંસુ લૂછો ભલા થઈ,
અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.
– મકરન્દ દવે
ઘણીવાર કવિતા ન કહે એ વાત કવિનું નામ કહી દેતું હોય છે. મત્લા જુઓ: એક એવી કબર, જ્યાં નીચે પૃથ્વી નથી બિછાવવાની ને માથે આકાશ પણ ઓઢવાનું નથી. આ કઈ જાતની કબર? સાંઈકવિ મકરન્દનો શેર હોય અને મારિફત (આધ્યાત્મિક્તા)થી રસાયેલ ન હોય એ કેમ બને? આ દૈહિક મરણ કે સ્થૂળ કબરની વાત નથી. જીવના શિવ સાથેના મિલનની આ વાત છે, જ્યાં પૃથ્વી કે આકાશ જેવા દ્વૈત પરિમાણોનું અસ્તિત્ત્વ જ નથી. આ મરણ, આ એ કબર છે, જ્યાં મરણ એટલે અંત નહીં, પરમ ચૈતન્ય સાથે એકાકાર થવું એ. પ્રિયજન સાથે હોય તો સાદામાં સાદું સુખ પણ દોઢું બની જાય. ખરી લગનની બંસી કાયમ કેવળ સ્વ માટે નહીં, સર્વ માટે જ હોવાની. એટલે જ કવિ સૌને સાગમટાં રાખી ચાલવાની વાત કરે છે, ચોથો શેર સુન્દરમના ‘કોણ?’ કાવ્યની યાદ અપાવે:
કોણ બદલતું સન્ધ્યાકાશે પલ પલ નવલાં પ્રેમળ ચીર ?
કોણ ઊછળતી મોકલતું નિજ કુમળી ઊર્મિ સરવરતીર ?
મીણનાં થીજી ગયેલી સંવેદના જેવા આંસુ કરતાં હૈયે ચંપાતા જીવતા અંગારા વધુ ઇચ્છનીય. ખરું ને? (પરોઢું ને સોઢું જેવા કાફિયા તો આજના કવિઓએ સૂઝેય નહીં.)
Meena Parekh said,
September 27, 2026 @ 12:58 PM
અદ્ભૂત
Kishor Ahya said,
September 27, 2026 @ 4:42 PM
દરેક ઓર શેર પર વાહ! વાહ!ગઝલમાં ક્યાંય ભરી ભપકો નહીં અને કેવી મજાની વાત. આધ્યાત્મિક યાત્રાની આજતો ખૂબી છે જવાનું એકલા છે છતાં જેટલા સાથ મળે એને સાથે લઈ જવાનું મન થાય કેમકે એ મહાસુખની યાત્રા છે.
“અને મારાં કેન્દ્રોને એવાં ફગાવું,
ન ગોત્યું જડે કોઈને મારું મોઢું”
આ યાત્રા માટેનું પહેલું પગથિયું છે , કવિને યાત્રાના રસ્તાની જાણ છે. કવિ કેન્દ્રને ફગાવવાની વાત કરે છે. કેન્દ્ર એટલે લગાવના સ્થાનો. જ્યાં જ્યાં માનવીની ઇચ્છાઓ ભાગતી દોડતી હોય એ મનના લગાવ સ્થળોથી મનને પાછું વાળવું, જેથી મનની પાર પહોંચી ચૈતન્યનો અનુભવ કરી શકાય.
“નથી મારી પાસે કંઈ, સાદું સુખ છે,
તમે આવો તો એ બની જાય દોઢું.”
“હમેશાં લગનની શી બંસી બજે છે!
હમેશાં થતું સૌને સાગમટાં સોઢું.”
મનુષ્ય અને મનુષ્ય વચ્ચે પ્રેમનો સાગર છલકતો હોય ,હદય અહોભાવથી ભરેલું હોય તે જ બધાને આ યાત્રામાં જોડાવા આમંત્રી શકે છે, કવિ બધાને આ યાત્રામાં જોડાવા સાગમટે નિમંત્રણ આપે છે, ( સોઢું )
પ્રકૃતિની ઓળખ હોય ,જ્યાં મનુષ્ય પ્રકૃતિની અદ્ભુત લીલાઓથી અચંબિત થઈ અવાચક બની જાય ત્યારેજ આ યાત્રાની મહતા સમજાતી હોય છે. કવિ પ્રકૃતિના ગુણગાન કરતા કહે છે ,આ રાખોડી રાતો કોણ ભુંસી નાખે છે? (રાત્રિનું ગાયબ થવુ) આ પીળું(સોનેરી)સવાર કોણ હાંકે છે?(સવાર કોણ લાવ્યું)
“અહીં કોણ ભૂંસે આ રાખોડી રાતો?
અહીં કોણ હાંકે આ પીળું પરોઢું?”
છેલ્લો શેરમાં જમાનાની વાત.
“ચલો, મીણનાં આંસુ લૂછો ભલા થઈ,
અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.”
અહીં મીણના આંસુ નો અર્થ મગરના આંસુ જેવો જ છે, મનુષ્ય હૃદયથી જીવતો નથી, હાથીના દેખાડવાના અને ચાવવાના જુદા એમ માનવીનો દેખાડો જુદો છે, અંદરં જુદુ છે.આંસુઓ પણ જૂઠા છે, મીણના છે! તેથી જ કવિ કટાક્ષ કરી આંસુઓને પોછવાનું કહે છે.અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.લાલ લોઢું (અગ્નિથી ઉદ્દીપ્ત થયેલું) હૈયા પર ચાપી દો!(આટલું ઓછું પડતું હોય તો)
“ચલો, મીણનાં આંસુ લૂછો ભલા થઈ,
અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.”
સાંઈ કવિ મકરન્દ દવેની ‘હવે એક એવી કબરમાં હું પોઢું’ સરસ ગઝલ છે,શ્રી વિવેકભાઈએ સરસ ગઝલ પસંદગી કરી સરસ આસ્વાદ આપ્યો છે.
🌹🌹🌹🌹
Shailesh Gadhavi said,
September 27, 2026 @ 5:24 PM
કનિને વંદન❤️🙏
Shailesh Gadhavi said,
September 27, 2026 @ 5:24 PM
કવિને વંદન ❤️🙏
Varij Luhar said,
September 27, 2026 @ 6:09 PM
વાહ.. ખૂબ સરસ ગઝલ..
Kishor Ahya said,
September 27, 2026 @ 6:33 PM
કવિએ છેલ્લી પંક્તિમાં’મીણના આંસુ’ શબ્દ પ્રયોગ કર્યોં છે.આ પંક્તિનો એક અર્થ આવો પણ કરી શકાય. જેઓ મોહ માયા છોડતા નથી, ખોટું કરતા અચકાતા નથી ,દયા વિનાના ને સ્વાર્થી છે છતાં પોતે કેટલો બધો ભક્તિભાવ ધરાવે છે એ બતાવવા પોતાની જાતને જ છેતરી દંભી આશુ સારે છે એવા ભક્તજનો ઉપર કવિએ આ કટાક્ષ કર્યો હોય ! આ
અર્થ ગઝલના ભાવ સાથે પણ ઠીક બેસે છે.કવિને આવું કહેવા માટે જરૂર કંઈક કારણ રહ્યું હશે.’અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.’ હૃદયમાં લાલ લોઢું ચાપી દો (એટલે આવા આંસુ નીકળે નહીં) અથવા સાચી ભક્તિ હોય તો આશુ નહી આગ ચાંપો, આવો પણ કટાક્ષ હોય શકે!
🌹🌹🌹🌹
અગન રાજ્યગુરુ said,
September 28, 2026 @ 9:47 AM
વાહ..વાહ..વાહ…
રેણુકા દવે said,
September 28, 2026 @ 10:56 AM
વાહ વાહ વાહ…
અત્યંત ઉમદા, ભાવપૂર્ણ અને અર્થસભર ગઝલ..!
કવિની ચેતનાને વંદન..
અહીં ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે આભાર
જિજ્ઞાસા યુ જોષી 'શુક' said,
September 28, 2026 @ 11:00 AM
ખૂબ સરસ 👍👌✍️✍️
Suresh Parmar said,
September 28, 2026 @ 1:05 PM
👍🌹🙏 ખૂબ સરસ.
Rashmi Agnihotri said,
September 28, 2026 @ 3:48 PM
વાહ… સાંઈકવિ મકરંદ દવેની દિવ્ય ચેતનાને વંદન 🙏 સરસ આસ્વાદ સાથે અહીં મૂકવા બદલ ખૂબ ખૂબ આભાર, વિવેકભાઈ 🙏
Devendra Shah said,
September 28, 2026 @ 6:17 PM
🙏🙏સરસ🙏🙏
ધીરૂ said,
September 28, 2026 @ 7:47 PM
આ ગઝલમાં કવિએ કાફિયા (ઓઢું, મોઢું, દોઢું, સોઢું, પરોઢું, લોઢું) અને રદીફ પૂરવાની ધૂનમાં એવી વિસંગતતાઓ અને અસ્પષ્ટ કલ્પનો ઊભા કર્યા છે, જેનાથી શેરની આંતરિક ચમત્કૃતિ સાવ ભાંગી પડે છે.
“હવે એક એવી કબરમાં હું પોઢું,
ન પૃથ્વી બિછાવું, ન આકાશ ઓઢું.”
ભારતીય કાવ્યપરંપરા કે દર્શનમાં મરણોત્તર સ્થિતિ પંચમહાભૂત (પૃથ્વી, આકાશ, જળ, વાયુ, તેજ) સાથે જોડાયેલી છે. કવિ અહીં ‘કબર’ શબ્દ વાપરીને પૃથ્વી અને આકાશ બંનેના અસ્તિત્વથી પર થવાની વાત કરે છે; પરંતુ ‘કબર’ સ્વયં પૃથ્વી (માટી)માં જ હોય છે. પૃથ્વી વિનાની કબરનું કલ્પન તાર્કિક દ્રષ્ટિએ પોકળ બની રહે છે અને વિલીનીકરણનો કોઈ ઊંડો દાર્શનિક અર્થ નિષ્પન્ન કરી શકતું નથી.
“અને મારાં કેન્દ્રોને એવાં ફગાવું,
ન ગોત્યું જડે કોઈને મારું મોઢું.”
આ શેરમાં કોઈ ગઝલિયત કે કલ્પન નથી. “મારી પાસે સુખ છે અને તમારા આવવાથી દોઢું થઈ જશે”—આ એક અત્યંત બોલચાલનું, સાધારણ અને ગણિત જેવા હિસાબવાળું વિધાન છે. આમાં ન તો સંવેદનાની કોઈ ઘનતા છે કે ન કાવ્યાત્મક આઘાત.
“હમેશાં લગનની શી બંસી બજે છે!
હમેશાં થતું સૌને સાગમટાં સોઢું.”
સોઢું’ (સહવાસી/જોડીદાર અથવા એક જ ઓઢણું ઓઢીને સાથે સૂવું) જેવો દુર્લભ કાફિયા પૂરવા માટે જ આખો શેર ઘડી કાઢવામાં આવ્યો છે. ‘લગનની બંસી’ અને ‘સાગમટાં સોઢું’ વચ્ચેનો ભાવાત્મક સંબંધ સાવ શુષ્ક છે અને શેર કોઈ મર્મસ્પર્શી અર્થ સર કરતો નથી.
: “અહીં કોણ ભૂંસે આ રાખોડી રાતો?
અહીં કોણ હાંકે આ પીળું પરોઢું?”
રંગોના કલ્પન (રાખોડી, પીળું) મૂકીને ચિત્ર બનાવવાનો પ્રયાસ થયો છે, પરંતુ કવિ આ પ્રશ્નો પૂછીને વાચક સામે શું નિષ્પન્ન કરવા માગે છે તે સાવ અસ્પષ્ટ રહે છે.
“ચલો, મીણનાં આંસુ લૂછો ભલા થઈ,
અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.”
— ‘હૈયામાં લાલ લોઢું ચાંપવું’ અને ‘મીણના આંસુ’ જેવા વિરોધાભાસી કલ્પનો માત્ર ચમત્કૃતિ ઊભી કરવા માટે ભેગા કરાયા છે. આ પંક્તિઓમાં કાવ્યરસ કે કાવ્યાત્મક તર્ક જળવાતો નથી.
કવિએ અમૂર્ત અને વિરોધાભાસી ચિત્રો ઊભા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ તેનાથી વાચકના મનમાં કોઈ સઘન કાવ્યાત્મક અનુભૂતિ કે ચોટ પેદા થતી નથી.
શેરિયત અને ભાવસઘનતાની સરખામણીએ આ રચના કાવ્યશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિએ શિથિલ અને ‘ભરતીના શેરો’થી ભરેલી જણાય છે.
ધીરૂ said,
September 28, 2026 @ 8:11 PM
આ ગઝલમાં કવિએ કાફિયા (ઓઢું, મોઢું, દોઢું, સોઢું, પરોઢું, લોઢું) અને રદીફ પૂરવાની ધૂનમાં એવી વિસંગતતાઓ અને અસ્પષ્ટ કલ્પનો ઊભા કર્યા છે, જેનાથી શેરની આંતરિક ચમત્કૃતિ સાવ ભાંગી પડે છે.
“હવે એક એવી કબરમાં હું પોઢું,
ન પૃથ્વી બિછાવું, ન આકાશ ઓઢું.”
જો ‘કબર’ આધ્યાત્મિક એકત્વનું રૂપક છે, તો ‘પૃથ્વી’ અને ‘આકાશ’ને નકારવાથી કયો ચોક્કસ અનુભવ જન્મે છે ? શું આ વિરોધાભાસ વાચક સુધી સંવેદનાત્મક રીતે પહોંચે છે કે માત્ર રહસ્યમય વાતાવરણ ઊભું કરે છે?
ભારતીય કાવ્યપરંપરા કે દર્શનમાં મરણોત્તર સ્થિતિ પંચમહાભૂત (પૃથ્વી, આકાશ, જળ, વાયુ, તેજ) સાથે જોડાયેલી છે. કવિ અહીં ‘કબર’ શબ્દ વાપરીને પૃથ્વી અને આકાશ બંનેના અસ્તિત્વથી પર થવાની વાત કરે છે; પરંતુ ‘કબર’ સ્વયં પૃથ્વી (માટી)માં જ હોય છે. પૃથ્વી વિનાની કબરનું કલ્પન તાર્કિક દ્રષ્ટિએ પોકળ બની રહે છે અને વિલીનીકરણનો કોઈ ઊંડો દાર્શનિક અર્થ નિષ્પન્ન કરી શકતું નથી.
“અને મારાં કેન્દ્રોને એવાં ફગાવું,
ન ગોત્યું જડે કોઈને મારું મોઢું.”
આ શેરમાં કોઈ ગઝલિયત કે કલ્પન નથી. “મારી પાસે સુખ છે અને તમારા આવવાથી દોઢું થઈ જશે”—આ એક અત્યંત બોલચાલનું, સાધારણ અને ગણિત જેવા હિસાબવાળું વિધાન છે. આમાં ન તો સંવેદનાની કોઈ ઘનતા છે કે ન કાવ્યાત્મક આઘાત.
“હમેશાં લગનની શી બંસી બજે છે!
હમેશાં થતું સૌને સાગમટાં સોઢું.”
સોઢું’ (સહવાસી/જોડીદાર અથવા એક જ ઓઢણું ઓઢીને સાથે સૂવું) જેવો દુર્લભ કાફિયા પૂરવા માટે જ આખો શેર ઘડી કાઢવામાં આવ્યો છે. ‘લગનની બંસી’ અને ‘સાગમટાં સોઢું’ વચ્ચેનો ભાવાત્મક સંબંધ સાવ શુષ્ક છે. અર્થ સંભવિત છે, પરંતુ કાવ્યમાં તેનો સંવેદનાત્મક આધાર પૂરતો નથી.
અને શેર કોઈ મર્મસ્પર્શી અર્થ સર કરતો નથી.
: “અહીં કોણ ભૂંસે આ રાખોડી રાતો?
અહીં કોણ હાંકે આ પીળું પરોઢું?”
રંગોના કલ્પન (રાખોડી, પીળું) મૂકીને ચિત્ર બનાવવાનો પ્રયાસ થયો છે, પરંતુ કવિ આ પ્રશ્નો પૂછીને વાચક સામે શું નિષ્પન્ન કરવા માગે છે તે સાવ અસ્પષ્ટ રહે છે.
કોણ?” કોણ છે? અને “હાંકવું” શા માટે?
“ચલો, મીણનાં આંસુ લૂછો ભલા થઈ,
અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.”
— ‘હૈયામાં લાલ લોઢું ચાંપવું’ અને ‘મીણના આંસુ’ જેવા વિરોધાભાસી કલ્પનો માત્ર ચમત્કૃતિ ઊભી કરવા માટે ભેગા કરાયા છે. આ પંક્તિઓમાં કાવ્યરસ કે કાવ્યાત્મક તર્ક જળવાતો નથી.
છતાં….રૂપકોની સંભાવના છે, પરંતુ “મીણનાં આંસુ”થી “લાલ લોઢું” સુધી પહોંચવા માટે કાવ્યમાં પૂરતો ભાવસેતુ નથી. તેથી પ્રતીકોનો અર્થ વાચક સુધી અનુભવરૂપે પહોંચવાને બદલે તેને અર્થઘટન કરવાની ફરજ પડે છે.
કેટલાક શેરોમાં કાફિયાની અસામાન્ય પસંદગી એટલી પ્રબળ દેખાય છે કે ભાવ અને કલ્પના કરતાં કાફિયાની હાજરી આગળ આવી જાય છે.”
“આ ગઝલમાં અર્થની શક્યતાઓ ઘણી છે, પરંતુ શક્ય અર્થ અને અનુભવી શકાય એવો કાવ્યરસ એક જ વસ્તુ નથી. રહસ્ય, આધ્યાત્મિક સંકેત અને પ્રતીક ત્યારે જ સફળ બને જ્યારે તે વાચકના અનુભવમાં કોઈ સ્પષ્ટ સંવેદના કે ચોટ જન્માવે. અહીં અનેક શેરોમાં અર્થઘટનની શક્યતા તો છે, પરંતુ એ અર્થ સુધી પહોંચવા માટે કવિ કરતાં વાચકને વધારે મહેનત કરવી પડે છે.”
Vrajlal Savaliya said,
September 29, 2026 @ 12:45 PM
મકરંદ દવેની દરેક કવિતા મને ગમે છે.એમની “ધુળીયે મારગ ચાલ” કવિતા મારી ફેવરીટ કવિતા છે. વંદન કવિને અને અહીં મુકવા બદલ મનહર ટેલર સાહેબને.
Kishor Ahya said,
September 29, 2026 @ 5:06 PM
ગુજરાતીમાં સોઢું શબ્દના વીવિધ અર્થ જોવા મળે છે એક અર્થ સાંઢવું એટલે જવું થાય છે, ચાલો જવું છે ને એમ કહેવા માટે ‘ચાલો સાંઢવું છે ને’આ રીતે પણ બોલાતું હોય છે. બીજો અર્થ નિમંત્રણ આપવું એવો થાય છે. આજે પણ ગામડાઓમાં કોઈ લગ્ન પ્રસંગ હોય ત્યારે કેટલા માણસોને સોઢયા છે?(આમંત્રણ આપ્યું છે) એવું લોકો પૂછતાં હોય છે. આગળનો શેર તમે આવો તો સુખ લાગે દોઢું જોતા અહીં સાગમટાં સોઢું એ નિમંત્રણની જ વાત છે. એક અર્થ સોંઢી જવું એટલે સુઈ જવું એવો પણ થાય છે. એક અર્થ સોઢું નો સંબંધમાં પણ થાય છે (સાઢુભાઈ) કેટલાક વિસ્તારમાં સોઢું શબ્દ ચાલે છે. પથારીમાં બે ચાદર કે ગોદડું ઓઢીને સુવામાટે ‘સોળ’ શબ્દ છે,અથવા નાના બાળકો માટે આ શબ્દ વપરાય છે, માની સોળ માં સુઈ જવું.
કોઇપણ રચના સરળ હોય કે ગર્ભિત અર્થ વાળી હોય, પણ એ દરેક બાબત જ તો કાવ્ય- ગઝલની મજા છે ને!એ જ તો નિજ સુખ છે, પણ ટેક્નોલોજી કાવ્યો ઉકેલે અને આનંદ મળે અને વ્યક્તિ પોતે ઉકેલે અને જે આનંદ મળે ત્યારે બે વચ્ચેનો તફાવત જ નિજનું સુખ શું છે તે કહી દેશે. બાકીતો અંદાજ અપના અપના !
“ચલો, મીણનાં આંસુ લૂછો ભલા થઈ,
અને લાલ ચાંપી દો હૈયામાં લોઢું.”
ન ગમતી વાત કે કાર્ય પર પ્રચલિત રૂઢિ પ્રયોગ ‘દિવાસળી ચાપ’, કે પૂળો મૂક પ્રચલિત રૂઢિ પ્રયોગ છે .અહીં આજ અર્થ છે. જૂઠા આંસુ પર પૂળો મૂક કે દિવાસળી ચાપ. ખૂબ ખૂબ સરસ ગઝલ છે.
🌹🌹🌹🌹
વિવેક said,
September 29, 2026 @ 5:59 PM
સમય ફાળવીને રચના અંગે મંતવ્ય આપનાર તમામ મિત્રોનો હૃદયપૂર્વક આભાર માનું છું…
શ્રી કિશોર આહ્યાએ બહુ સરસ વાત કહી: ” ટેક્નોલોજી કાવ્યો ઉકેલે અને આનંદ મળે અને વ્યક્તિ પોતે ઉકેલે અને જે આનંદ મળે ત્યારે બે વચ્ચેનો તફાવત જ નિજનું સુખ શું છે તે કહી દેશે. બાકીતો અંદાજ અપના અપના!”
– સાવ સાચી વાત. ચેટજીપીટી કે જેમિનાઈ જેવા એ.આઈ. પ્લેટફોર્મને નેગેટિવ પ્રોમ્પ્ટ આપી નકારાત્મક પ્રતિભાવો તૈયાર કરી અહીં કોપી-પેસ્ટ કરનાર વ્યક્તિ નિજના સુખથી સ્વયં વંચિત રહે છે… એમની દયા જ ખાઈ શકાય…
વિજય રાજ્યગુરુ said,
October 6, 2026 @ 6:01 PM
વાહ