શબ્દ (ઝૂલણા-સૉનેટ) – જગદીશ જોષી
શબ્દને યોનિ છે, શબ્દને શિશ્ન છે
શબ્દને સ્તન અને છાતીએ વાળ છે
સમૂહમાં શબ્દ છે, શબ્દ છે એકલો
શબ્દ છે સૌમ્ય ને શબ્દ વિકરાળ છે
શબ્દ તો શરીર ને શબ્દ તો પ્રાણ છે
શબ્દ તો રેતી ને શબ્દ તો વ્હાણ છે.
શબ્દને પાંજરે પંખી બોલ્યા કરે
એક બીજું સદા અર્થ કરડ્યા કરે
અર્થ સબડ્યા કરે: શબ્દમાં શબ્દ તો
બાળ નાનો થઈ કાલું બબડ્યા કરે
બાણશૈયા પરે શબ્દ તો ભીષ્મ છે
શબ્દ રાધા અને શબ્દ તો કૃષ્ણ છે
શબ્દ ઇશુ અને શબ્દ તો બુદ્ધ છે
શબ્દ ઉત્તર અને શબ્દ તો પ્રશ્ન છે.
– જગદીશ જોષી
ઇટલીમાં સૉનેટ લખાવું શરૂ થયું ત્યારે ચૌદ પંક્તિઓ અષ્ટક-ષટકના સ્વરૂપમાં (પેટ્રાર્કન) લખાતું. એ અંગ્રેજીમાં આવ્યું ચતુષક-યુગ્મક (શેક્સપિરિઅન) સ્વરૂપે. મિલ્ટને ચૌદેચૌદ પંક્તિઓને સુગ્રથિત કરીને સૉનેટને નવો ઘાટ આપ્યો. ગુજરાતીઓએ કોઈ એક સ્વરૂપ કે પ્રાસવ્યવસ્થા પસંદ કરવાના બદલે યદૃચ્છા વિહાર કરવાનું રાખ્યું. જગદીશ જોષીનું આ સૉનેટ તો ગઝલસદૃશ કૃતિ છે. એમણે સાત યુગ્મક આપ્યા છે, પણ પ્રાસના મામલે મળે ત્યાં મેળવી લઈ બાકીના ભગવાનભરોસે છોડ્યા હોવાથી કૃતિમાં એકસૂત્રતા જળવાતી નથી.
પ્રસ્તુત રચના શબ્દનું મહિમાગાન છે. મોટાભાગની કડીઓમાં વિરોધાભાસી શબ્દોની યાદી આપીને કવિ શબ્દનો અમાપ વ્યાપ સ્થાપિત કરવાબો પ્રયત્ન કર્યો છે, પણ એમાં નાવીન્ય નથી. કદાચ એમણે અચંબિત કરે એવા શબ્દો પસંદ કર્યા છે. યથાકથિત સૉનેટનો ઉઘાડ ચોંકાવનારો છે. ચોંકાવવાના ઈરાદાથી જ લખાયો પણ જણાય છે. કારણ એ સમયે ઘણા કવિઓએ વાચકોને અચંબિત કરવા માટે યૌનક્રિયાના ઉઘાડા આલેખનને ખપમાં લીધું હતું. કદાચિત તેઓ નવી કવિતા અને નવી અભિવ્યક્તિની શોધમાં હતા. પણ અહીં શબ્દને યોનિ-શિશ્ન-સ્તન-છાતીના વાળ કહીને કવિ શું સિદ્ધ કરી શક્યા છે એ સમજાતું નથી. શબ્દ શરીર છે અને શબ્દ જ પ્રાણ પણ છે. શબ્દ વહાણ પણ છે, પણ આ વહાણ હંકારવું સહેલું નથી, કારણ એ પાણીમાં નહીં, રેતીમાં તરાવવાનું છે. સમૂહ-એકલગાન, સૌમ્યતા-વિકરાળતા એ પણ શબ્દના જાણીતા આયામ છે. એક તરફ એવા કવિઓ છે, જે શબ્દોના અર્થના પાંજરામાં કેદ રહીને બોલ્યે રાખે છે, તો બીજી તરફ અર્થને અતિક્રમીને આગળ વધતા સર્જકો પણ છે. અહીં સુધી તો બરાબર, પણ ભીષ્મ-રાધા-કૃષ્ણ-ઈશુ અને બુદ્ધના પ્રતીકોથી કવિ કોઈ ઊંચું નિશાન તાકી શક્યા હોય એવું લાગતું નથી. સરવાળે, એક સમર્થ સર્જકની ડાબા હાથની સરજત ગણી આવી કવિતાઓને હાંસિયામાં મૂકી શકાય એમ મારું માનવું છે.
