એક સાંજે – અનિલ જોશી
મારી છત્રીનો કાગડો
ક્રાઉક્રાઉક્રાઉ બોલી ઊઠ્યો.
પીપળા જેવો હું
ધ્રૂજી ગયો.
મહેમાન થઈને ચાંદરણું આવ્યું
બેઠું
સરક્યું
ને ચાલ્યું.
હું એકલો પડી ગયો.
હું ખોટો પડું એટલી હદ સુધી
સાચું બોલતો થઈ ગયો.
હવે હું દીવો નથી
પણ દીવો સળગાવતાં ઠરી ગયેલી
દીવાસળીની ટોચ ઉપર પડેલું અંધારું છું.
હવે હું ઈસુ નથી
પણ ક્રૉસ છું
જેના પર માણસજાત
પોતાની તમામ ભૂલો ટિંગાડી શકે છે.
– અનિલ જોશી
શીર્ષક ઘણીવાર કવિતામાં અવિનાભાવી ઘટક બની રહે છે. એઝરા પાઉન્ડની સુખ્યાત કવિતા ‘ઇન અ સ્ટેશન ઑફ ધ મેટ્રો’ શીર્ષક વિના અપૂર્ણ જ રહી જાય. એ જ રીતે આ કવિતામાં પણ શીર્ષક કવિતાનું અવિભાજ્ય અંગ છે. આખી રચનામાં ક્યાંય સાંજનો ઉલ્લેખ નથી, પણ શીર્ષક આપણને કહે છે કે ‘એક સાંજે’ જે થયું છે એની જ આ કવિતા છે. સાંજ સંધિકાળનો સમય છે… અજવાળું-આશાના ગમન અને અંધારું-નિરાશાના આગમનના એંધાણ લઈને આવતી સાંજ સરવાળે વિષાદ અને વિયોગનું પ્રતીક છે. ‘એક સાંજ’ના દોરામાં ભાવ અને પ્રતીકોના મોતી પરોવી કવિએ સ-રસ કાવ્યમાળા રચી છે. કાયમ નહીં, પણ કોઈ એક સાંજે જે થયું એની યાદી કવિ આપે છે. છત્રી નહીં, છત્રીનો કાગડો બોલી ઊઠે છે. ઘરના મોભારે કાગડો બોલે તો મહેમાન આવવાના શુકન થાય, પણ આ તો છત્રીનો કાગડો છે. એટલે મહેમાન પણ અલગ પ્રકારના જ હોવાના ને! છત્રી કાગડો થાય ત્યારે એનો મૂળ હેતુ ગુમાવી બેસે છે, એ વરસાદથી બચાવી શકતી નથી. જીવનના સંદર્ભમાં સ્વયંની લાચાર અને આઉટ-ઓફ-કોન્ટેક્સ્ટ પરિસ્થિતિનું આથી સશક્ત વર્ણન બીજી શી રીતે કરી શકાય? દરેક સંદર્ભને આ રીતે વારાફરતી હળવા હાથે ખોલી શકાય, પણ એ કામ ભાવકક્ષમતા પર છોડી દઈ હું અહીં અટકું…
gaurang thaker said,
January 10, 2026 @ 1:27 PM
વાહ વાહ… ખૂબ જ સરસ કાવ્ય ને આસ્વાદ
gaurang thaker said,
January 10, 2026 @ 1:29 PM
વાહ વાહ.. ખૂબ સરસ કવિતા ને આસ્વાદ…
DILIPKUMAR CHAVDA said,
January 10, 2026 @ 3:34 PM
વાહ વાહ વાહ ને વાહ
અતિશય સુંદર
Harihar Shukla said,
January 10, 2026 @ 4:02 PM
ખરું અછાંદસ કાવ્ય અને એનો ખરેખરો આસ્વાદ. મોજ!👌
Nirali Shah said,
January 10, 2026 @ 6:26 PM
ખૂબ સરસ
હર્ષદ દવે said,
January 11, 2026 @ 5:35 PM
સામાન્ય રીતે ગીતકવિ તરીકે જાણીતા અનિલ જોષીના અછાંદસ કાવ્યો પણ માણવા જેવા હોય છે. પ્રસ્તુત કાવ્યના પ્રતીકોને ખોલી સરસ આસ્વાદ કરાવ્યો એ માટે આપને પણ અભિનંદન.
હર્ષદ દવે said,
January 11, 2026 @ 5:40 PM
સામાન્ય રીતે ગીતકવિ તરીકે જાણીતા અનિલ જોષીના અછાંદસ કાવ્યો પણ માણવા જેવા હોય છે. પ્રસ્તુત કવિતાના પ્રતીકોને ખોલી સરસ આસ્વાદ કરાવ્યો એ માટે આપને પણ અભિનંદન.
ધીરૂ મકવાણા said,
October 7, 2026 @ 12:27 PM
આ રચના કવિ અનિલ જોશીની કલ્પનાશક્તિ અને તાજાં બિંબો રચવાની ક્ષમતા ચોક્કસ બતાવે છે. “મારી છત્રીનો કાગડો”, “પીપળા જેવો હું ધ્રૂજી ગયો” અને ખાસ કરીને “ઠરી ગયેલી દીવાસળીની ટોચ ઉપર પડેલું અંધારું” જેવા બિંબોમાં તાજગી અને દૃશ્યાત્મક શક્તિ છે.
પરંતુ માત્ર સુંદર અને ચમત્કૃતિકારક બિંબો એકઠાં કરવાથી કવિતા સંઘનિત થતી નથી. આ રચનાની મુખ્ય મર્યાદા એ છે કે આ બિંબો એક કેન્દ્રીય અનુભૂતિમાં સંઘટિત થતા નથી.
શરૂઆતમાં કાગડો, ધ્રૂજવું, ચાંદરણું અને અંતે “હું એકલો પડી ગયો” — અહીં એકલતાનું સંવેદનાત્મક વાતાવરણ ઊભું થાય છે. પરંતુ તરત જ કવિતા “હું ખોટો પડું એટલી હદ સુધી / સાચું બોલતો થઈ ગયો” કહીને સત્ય બોલવાની સામાજિક વિસંગતિ તરફ વળી જાય છે. ત્યાર પછી “હવે હું ઈસુ નથી / પણ ક્રૉસ છું” કહીને માણસજાતની ભૂલોનો ભાર પોતાના પર લેતા ક્રૉસનું નવું રૂપક આવે છે.
આ ત્રણેય અનુભવો—એકલતા, સત્ય બોલવાની વિસંગતિ અને માણસજાતના પાપોનો ભાર—પોતપોતાની રીતે કાવ્યસંભાવના ધરાવે છે, પરંતુ રચનામાં એકમાંથી બીજાનો સ્વાભાવિક વિકાસ થતો નથી. કવિએ તેમને એક કેન્દ્રીય સંવેદનામાં સંઘટિત કર્યા નથી. પરિણામે કવિતા એક ઊંડી થતી અનુભૂતિ કરતાં સુંદર કલ્પનાઓના સરઘસ જેવી લાગે છે.
વિશેષ વાત એ છે કે “ઠરી ગયેલી દીવાસળીની ટોચ ઉપર પડેલું અંધારું” અત્યંત તાજું બિંબ હોવા છતાં કવિતાના સમગ્ર અનુભવને આગળ ધપાવતું નથી. એટલે પ્રશ્ન બિંબ સારું છે કે ખરાબ તેનો નથી; પ્રશ્ન એ છે કે આ બિંબ કવિતામાં શા માટે છે અને આખી રચનાના કેન્દ્રીય અનુભવને તે કેટલું ઊંડું કરે છે.
આથી આ રચનાની મર્યાદા કલ્પનાશક્તિના અભાવમાં નથી, પરંતુ કલ્પનાઓની પસંદગી, સંયોજન અને સંપાદનમાં છે. કવિ પાસે કાવ્યાત્મક ચિત્રો ઊભાં કરવાની શક્તિ છે, પરંતુ દરેક સુંદર કલ્પનાને એક જ કવિતામાં રાખવાની જગ્યાએ કેન્દ્રીય અનુભૂતિને વધુ ઊંડી બનાવતી કલ્પનાઓ જ પસંદ કરવી જરૂરી હતી.
સ્થાપિત કવિ પાસેથી અપેક્ષા પણ અહીં વધારે છે. નામ અને પ્રતિષ્ઠા રચનાની નબળાઈ માટે ઢાલ બની શકે નહીં. મોટા કવિની નબળી રચનાની ટીકા નબળી ન હોવી જોઈએ; તેની કસોટી પણ નાની રચનાની જેમ જ થવી જોઈએ—અને કદાચ વધુ કડક રીતે.