ગઝલ – દિલીપ રાવલ
હોઠોના સ્મિત સાથે આંખોમાં છે તળાવો,
તારામાં તારી સાથે કંઈ કેટલા બનાવો.
ના કંઈ નવું નથી અહીં, છે એના એ બનાવો,
ઇચ્છાના વૃક્ષ કાપો, ઇચ્છાના વૃક્ષ વાવો.
સૂરજનું અસ્ત થાવું કોઈ તળાવ વચ્ચે,
હો સ્વપ્ન છો ને કિંતુ એક સાંજ ત્યાં વિતાવો.
આંસુ, વિરહ, વ્યથાઓ, સપનાં અને નિઃસાસા,
છે આપણી જ વાતો ને આપણા બનાવો.
છોને વસંત માણો, એક કામ પૂરું કરજો,
ફૂલોને પાનખરમાં જઈને તમે હસાવો.
– દિલીપ રાવલ
આજકાલ વાંચવા મળે છે એના કરતાં સાવ નોખો જ અંદાજે-બયાં લઈને આવતી ગઝલ… બધા જ શેર કેવા મજાના!
સુરેશ જાની said,
November 16, 2017 @ 7:42 AM
પાનખરમાં પહોંચી ગયેલા આ જણને પાનખરમાં હસવા, હસાવવાની વાત ગમી.
SARYU PARIKH said,
November 17, 2017 @ 9:17 AM
વાહ! મજાની રચના.
ના કંઈ નવું નથી અહીં, છે એના એ બનાવો,
ઇચ્છાના વૃક્ષ કાપો, ઇચ્છાના વૃક્ષ વાવો….
સરયૂ પરીખ
સુનીલ શાહ said,
November 17, 2017 @ 9:36 AM
વાહ…ખૂબ સુંદર અભિવ્યક્તિ
Jayendra Thakar said,
November 17, 2017 @ 10:14 PM
ફૂલોને પાનખરમાં જઈને તમે હસાવો. મોસમ છે પાનખરની…હસાવું તો એ ખરતા પાનને,
ફુલોતો સદાબહાર છે!
dhruv kumar said,
September 26, 2026 @ 6:52 PM
કોઈપણ કવિતા કે ગઝલમાં તર્ક ,બિંબવિધાન (Imagery) અને કાવ્યાત્મક વિરોધાભાસ (Poetic Paradox) વચ્ચે ખૂબ પાતળી રેખા હોય છે. જ્યારે પ્રતીકો કે કલ્પનો કુદરતી સહજતા ગુમાવીને માત્ર ‘જોડકણાં’ કે ‘અસંગત વિરોધાભાસ’ બની જાય, ત્યારે રચનામાંથી કાવ્યતત્વ (Poetic Punch) ગાયબ થઈ જાય છે
૧. મત્લાનો શેર અને તાર્કિક વિસંગતિ
“હોઠોના સ્મિત સાથે આંખોમાં છે તળાવો,
તારામાં તારી સાથે કંઈ કેટલા બનાવો.”
મત્લા તરીકે આ શેર ખૂબ નબળો અને અધૂરો છે.
“આંખોમાં તળાવો” એ કાવ્યાત્મક રૂઢિપ્રયોગ (Metaphor) તરીકે વપરાયો છે (જેમ કે આંસુઓનું સરોવર), પરંતુ એની સાથે “તારામાં તારી સાથે કંઈ કેટલા બનાવો” જેવી સાધારણ પંક્તિ જોડવાથી શેરમાં કોઈ ગંભીરતા કે ઊંડાણ ઊભું થતું નથી.
કાવ્યાત્મક ચમત્કૃતિ વગર માત્ર કાફિયા (‘તળાવો / બનાવો’) મેળવી દેવાથી મત્લાનો ઉઠાવ આવતો નથી.
૨. ‘ઇચ્છાના વૃક્ષ કાપો, ઇચ્છાના વૃક્ષ વાવો’
આ પંક્તિમાં વિરોધાભાસ દર્શાવવાનો પ્રયાસ છે (તૃષ્ણાની નિરંતરતા બતાવવા), પરંતુ એ કથન એટલું બધું સીધું અને સપાટ છે કે એમાં કોઈ કાવ્યાત્મક ચોટ (Poeticity) નથી રહેતી. એ કવિતા કરતાં વધુ ઉપદેશાત્મક કે વિરોધાભાસી વાક્ય બનીને રહી જાય છે.
૩. ‘સૂરજનું અસ્ત થાવું કોઈ તળાવ વચ્ચે…’
“સૂરજનું અસ્ત થાવું કોઈ તળાવ વચ્ચે,
હો સ્વપ્ન છો ને કિંતુ એક સાંજ ત્યાં વિતાવો.”
તળાવની સાઈઝ કે પરિપ્રેક્ષ્યમાં સૂરજ અસ્ત થાય એ ચિત્ર ભૌગોલિક કે દ્રશ્ય દ્રષ્ટિએ (Visual Logic) બંધબેસતું નથી.
સમુદ્ર, ક્ષિતિજ કે પહાડો પાછળ આથમતો સૂરજ એ કુદરતી અને સ્વીકાર્ય કલ્પન છે.
તળાવના નાના જળાશયમાં સૂરજનું અસ્ત થવું એ બિંબ તરીકે આભાસી અથવા કૃત્રિમ લાગે છે, જે પાછળની પંક્તિ “એક સાંજ ત્યાં વિતાવો” સાથે પણ કોઈ ઊંડો કાવ્યાત્મક સંબંધ બાંધી શકતું નથી.
૪. ‘ફૂલોને પાનખરમાં જઈને તમે હસાવો’
“છોને વસંત માણો, એક કામ પૂરું કરજો,
ફૂલોને પાનખરમાં જઈને તમે હસાવો.”
આપનું નિરીક્ષણ તદ્દન સાચું છે—પાનખરની લાક્ષણિકતા પાંદડાંનું ખરવું છે.
જો કવિએ પાનખરમાં સુકાઈ ગયેલા કે ખરી પડેલાં વૃક્ષોની વેદના દૂર કરવાની વાત કરી હોત તો એ અર્થસભર ગણાત.
પરંતુ પાનખરમાં “ફૂલોને હસાવવા”ની વાત કરવી એ પ્રકૃતિના નિયમ અને પ્રતીકવિધાનની દ્રષ્ટિએ કોરી વિસંગતિ અને કાચું કલ્પન છે.