કપડું છો ફાટે શ્વાસનું, દોરો નહીં ફીટે,
શબ્દો મળ્યા, હવે બીજા બખિયા શું ટાંકવા ?
વિવેક મનહર ટેલર

साये में धूप (कडी : ३)- दुष्यन्त कुमार

હિંદી સાહિત્યના ગઝલસમ્રાટ શ્રી દુષ્યન્ત કુમાર સાથે ‘લયસ્તરો’ના વાચકોનું તાદાત્મ્ય સાધતી આ ત્રીજી અને આખરી કડી છે. ફક્ત બાવન ગઝલોના આંગળીના વેઢે ગણી શકાય એટલા શેરોમાં એમણે જે કામ કર્યું છે એ કામ દીવાનના દીવાન ભરી નાંખનાર શાયરો પણ કદાચ નથી કરી શક્યા. દિલની પીડાથી વધુ એમણે ગરીબ-મજબૂર માણસના દર્દને પ્રાધાન્ય આપ્યું છે. એમની ગઝલો વાંચો અને આપણા જ દિલના કોઈક ખૂણામાં રહેલ સામાજિક અવ્યવસ્થા, અસહિષ્ણુતા અને અસમાનતા પરત્વેના વિરોધને વાચા મળતી જણાય છે. પોતાને શું કહેવું છે એ વાતથી આ શાયર બખૂબી વાકેફ છે. એ સાફ જણાવે છે કે, “मैं जिसे ओढ़ता-बिछाता हूँ, वो ग़ज़ल आपको सुनाता हूँ ।” આ ગઝલોમાં ભાષાનો આડંબર નથી, કડવી વાસ્તવિક્તાની દાહક સચ્ચાઈ છે અને એટલે જ આ ગઝલો આપણે વાંચીએ છીએ ત્યારે એ દુષ્યન્ત કુમારની ઓછી અને આપણી પોતાની વધારે લાગે છે… આજ કવિકર્મની સાર્થક્તા છે…!

(વાંચો કડી-૧ અને કડી-૨)

एक आदत सी बन गई है तू,
और आदत कभी नहीं जाती ।

दर्दे दिल वक्त को पैग़ाम भी पहुँचाएगा,
इस क़बूतर को ज़रा प्यार से पालो यारो ।
कैसे आकाश में सूराख नहीं हो सकता,
एक पत्थर तो तबीयत से उछालो यारो ।
(सूराख=छेद)

तुम कहीं पर झील हो, मैं एक नौका हूँ,
इस तरह की कल्पना मन में उभरती है ।

सिर्फ़ शायर देखता है क़हक़हों की असलियत,
हर किसी के पास तो एसी नज़र होगी नहीं ।

चट्टानों पर खडा़ हुआ तो छाप रह गई पाँवों की,
सोचो कितना बोझ उठाकर मैं इन राहों से गुज़रा ।

मैं ठिठक गया था लेकिन तेरे साथ-साथ था मैं,
तू अगर नदी हुई तो मैं तेरी सतह रहा हूँ ।

तेरे सर पे धूप आई तो दरख़्त बन गया मैं,
तेरी ज़िन्दगी में अकसर मैं कोई वजह रहा हूँ ।
(दरख्त=पेड़)

इस अहाते के अँधेरे में धुँआ-सा भर गया,
तुमने जलती लकडियाँ शायद बुझाकर फेंक दी ।
(अहाता=बाडा़)

एक बूढा़ आदमी है मुल्क में या यों कहो-
इस अँधेरी कोठरी में एक रौशनदान है ।

इस कदर पाबंदी-ए-मज़हब कि सदक़े आपके,
जब से आज़ादी मिली है मुल्क में रमज़ान है ।

कल नुमाइश में मिला वो चीथडे़ पहने हुए,
मैंने पूछा नाम तो बोला कि हिन्दुस्तान है ।

कोई निजात के सूरत नहीं रही, न सही,
मगर निजात की कोशिश तो एक मिसाल हुई ।
(निजात=आज़ादी)

समुद्र और उठा, और उठा, और उठा,
किसी के वास्ते ये चाँदनी बबाल हुई ।

फिसले जो इस जगह तो लुढ़कते चले गए,
हमको पता नहीं था कि इतना ढलान है ।

उनकी अपील है कि उन्हें हम मदद करें,
चाकू की पसलियों से गुज़ारिश तो देखिए ।

तू किसी रेल-सी गुज़रती है,
मैं किसी पुल-सा थरथराता हूँ ।

एक बाजू उखड़ गया जब से,
और ज़्यादा वज़न उठाता हूँ ।

मैं तुझे भूलने की कोशिश में,
आज कितने करीब पाता हूँ ।

अब किसी को भी नज़र आती नहीं कोई दरार,
घर की हर दीवार पर चिपके हैं इतने इश्तहार ।

इस सिरे से उस सिरे तक सब शरीके जुर्म हैं,
आदमी या तो ज़मानत पर रिहा है या फ़रार ।
(शरीके जुर्म=अपराध में सामिल)

तुम्हारे पाँवों के नीचे कोई ज़मीन नहीं,
कमाल ये है कि फिर भी तुम्हें यक़ीन नहीं ।

-दुष्यन्त कुमार

13 Comments »

  1. pragnaju said,

    April 27, 2008 @ 9:24 am

    ખૂબ સુંદર શેર સંકલન
    इस सिरे से उस सिरे तक सब शरीके जुर्म हैं,
    आदमी या तो ज़मानत पर रिहा है या फ़रार ।
    इस अहाते के अँधेरे में धुँआ-सा भर गया,
    तुमने जलती लकडियाँ शायद बुझाकर फेंक दी ।
    कैसे आकाश में सूराख नहीं हो सकता,
    एक पत्थर तो तबीयत से उछालो यारो ।
    અકબર જલાદાબાદી યાદ આવી ગયા
    આવા સરસ શેરોનુ તેના ભાવ અને છંદ જળવાય તો કેવું મઝાનું!

  2. pragnaju said,

    April 27, 2008 @ 9:28 am

    કદાચ વૃધ્ધાવસ્થાની અસર!
    સુધારો
    આવા સરસ શેરોનુ તેના ભાવ અને છંદ જળવાય તેવો ગુજરાતી અનુવાદ કરો કેવું મઝાનું!

  3. mahesh dalal said,

    April 27, 2008 @ 3:51 pm

    really enjoyed .pl keep it up. mahesh dalal

  4. mahesh dalal said,

    April 27, 2008 @ 3:52 pm

    thanks for your wonderfull selections .. we enjoyed reading them . pl keep it up regards. mahesh dalal

  5. Rasheeda Damani said,

    April 27, 2008 @ 9:33 pm

    excellent expression of deep sentiments. well written and thanks for sharing. following first 2 lines are light and the other 2 lines are the tough reality of life, it has a depth and height of emotions.

    तू किसी रेल-सी गुज़रती है,
    मैं किसी पुल-सा थरथराता हूँ ।

    एक बाजू उखड़ गया जब से,
    और ज़्यादा वज़न उठाता हूँ ।

  6. ભાવના શુક્લ said,

    April 28, 2008 @ 5:07 pm

    तुम्हारे पाँवों के नीचे कोई ज़मीन नहीं,
    कमाल ये है कि फिर भी तुम्हें यक़ीन नहीं ।
    …………………………………………………..
    ભૈ વાહ!!! એવુ આપો આપ સરકતુ આવ્યુ મનથી –>આંખના ખુણેથી–> આંગળીના ટેરવે તો લો ટાઈપ થઈ ગયુ…

  7. sujata said,

    April 29, 2008 @ 3:30 am

    padho padho aur padhte hi chale jao…………….bahot khub………..
    ab kisiko najar aati nahi koi darar
    ghar ki har deewar par cheepke hain itne eesthaar………wah!!

  8. સુનીલ શાહ said,

    April 29, 2008 @ 3:33 am

    અદભુત…અદભુત..! દુષ્યન્તકુમારના શબ્દોમાં રહેલી વાસ્તવીકતા, સચ્ચાઈ, દર્દને લયસ્તરોના વાચકો સમક્ષ મુકવા બદલ વિવેકભાઈનો હૃદયપુર્વક આભાર.

  9. Maheshchandra Naik said,

    April 29, 2008 @ 9:24 am

    DUSHYANTKUMAR IS GREAT HINDI KAVI IHAVE EVER READ!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
    Dr. VIvekbhai your selection is appreciated well!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

  10. pravina Avinash said,

    April 30, 2008 @ 1:32 pm

    ક્યા બાત હૈ. દિલસે નિકલી હુઈ સચ્ચાઈ હૈ.

  11. manhar m.mody said,

    May 1, 2008 @ 4:36 am

    શાયરની ખૂમારી તો જૂઓ , પત્થર ઉછાળીને આકાશ માં છેદ કરવાની ઊમ્મીદ .

    ભઈ વાહ !

    – ‘મન’ પાલનપુરી

  12. Mehul Shrimali said,

    May 1, 2008 @ 1:38 pm

    Hats of to Gr8 Dushyant Kumarji…..He has been fascinating me through his words since my childhood….thnx to Layastaro for their effort & refreshing my memory of his work….keep it up…

  13. yogesh said,

    May 4, 2008 @ 10:58 am

    કવિ જ આકાશ્ ને વિધિ શકે!

RSS feed for comments on this post · TrackBack URI

Leave a Comment