જિગરનો યાર જુદો તો – બાળાશંકર કંથારિયા
( ગઝલ )
જિગરનો યાર જુદો તો, બધો સંસાર જુદો છે;
બધા સંસારથી એ યાર, બેદરકાર જુદો છે. ૦૧
અરે શું જાણશે લજ્જત, પવિત્રીમાં પડી રહેતાં?
પ્રિયાની પ્યાલીની મસ્તી તણો કંઈ બ્હાર જુદો છે. ૦૨
ગણું ના રાવ રાયાને, ગણું ના આખી દુનિયાને;
પરંતુ જાન આ પર પ્યારીનો અખ્ત્યાર જુદો છે. ૦૩
હજારો બોધ મંદિરો મહીં નિત્યે ભલે થાજો;
અમો મસ્તાનના ઉસ્તાદનો દરબાર જુદો છે. ૦૪
નથી તુજ બાપ માર્યો મેં, અરે મૂર્ખા કહાં નિંદે?
સમજ રે બેસમજ કે પ્રેમીનો આચાર જુદો છે. ૦૫
બધા પરકાર* તોફાને થઈ ચંચલ ચૂકે નિશાન;
અમારા ચિત્તનો ચારુ અચળ પલકાર જુદો છે. ૦૬
લીધો જે પંથ તે હું કેમ ત્યાગું? છો ભર્યો દુઃખે,
પ્રિયાનો માહરી ગરદન ઉપર આ ભાર જુદો છે. ૦૭
ઘડીભર બેશ બતલાવું શિખાવું પ્રેમનો જાદૂ;
અમો જાદૂગરોનો યાર, જો બાઝાર જુદો છે. ૦૮
શીખે જો પ્રેમ પૂરો તો જ અચળ અભેદ પામે તું;
નથી ત્યાં પ્રેમ જ્યાં છે ભેદ, એ વ્યવહાર જુદો છે. ૦૯
થશે શ્રીમંત ઇન્દ્રાદિ થકી, મુજ પંથ પર જાશે;
અરે એ કીમિયાનો યાર જો કંઈ બ્હાર જુદો છે. ૧૦
કરું શું મોતીમાલા હું? અનુપમ મારી પ્યારીએ,
કર્યો નક્ષત્રનો મારે ગળે શણગાર જુદો છે. ૧૧
ભલે છો માહરા પંથે બધા એ દુઃખને દેખે;
મને તો સુખસાગર લહેરીનો કંઈ બ્હાર જુદો છે. ૧૨
થયો જે પ્રેમમાં પૂરો, થયો છે મુક્ત સર્વેથી;
મહા મસ્તાન જ્ઞાનીના મગજમાં તાર જુદો છે. ૧૩
નજર મારી પ્રિયા વિના ન દેખે જગત આખે;
બીજાના બંધકારી પ્રેમનો તો જાર જુદો છે. ૧૪
ગુરુ આદેશ છે અમને અવળ પંથે પળ્યા જઈએ;
દુનિયાથી પછી આ બાલ બેદરકાર જુદો છે. ૧૫
– બાળાશંકર કંથારિયા
માત્ર ચાળીસ જ વર્ષના અલ્પાયુમાં પ્લેગના કારણે ક્ષરદેહ ત્યાગી જનાર બાળાશંકરનો ગુજરાતી ગઝલ પર બહુ મોટો પાડ છે. અરબી-ઉર્દૂની પકડમાં કેદ ગઝલને પહેલવહેલીવાર શુદ્ધ ગુજરાતીના વાઘાં પહેરાવવાનું શ્રેય એમના ફાળે જાય છે. ગઝલની ચુસ્ત ઈબારત અને શેરિયત –આંતર્બાહ્ય સૌંદર્ય – ઉભયની સાપેક્ષે એમની રચનાઓમાં આજે આપણને અનેકાનેક ક્ષતિઓ જડી આવશે, પણ ગઝલને ગુજરાતી બનાવવાનું ભગીરથ કાર્ય કરનાર આદ્ય ગઝલકારને આપણે આજે પણ પૂરેપૂરા માન-સન્માન સાથે જ યાદ કરવા રહ્યા… આજથી લગભગ ૧૪૦ વર્ષ પહેલાં લખાઈ હોવા છતાં એમની પંક્તિઓ આજેય સાચા ગુજરાતી કાવ્યરસિકોના હોઠે રમી રહી છે એ શું નાની સિદ્ધિ ગણાય?
(*પરકાર = હોકાયંત્ર. હેકાયંત્રને કે સમુદ્રમાં તેોફાન વખતે પિતાનું ઉત્તર તરફનું વલણ જરા ચૂકે છે. પરંતુ અમારા મનરૂપી હેકાયંત્રને કાંટે હંમેશાં સ્થિર અને અચળ રહે છે ઈતિ ભાવાર્થ, [કર્તા,])
Vrajesh Mistri said,
June 17, 2026 @ 12:52 PM
વાહ. સરસ છે
Vrajlal Savaliya said,
June 19, 2026 @ 12:09 PM
ખુબ સરસ
Sharmistha Contractor said,
June 20, 2026 @ 9:17 PM
સરસ ગઝલ
dhruv kumar said,
June 30, 2026 @ 5:55 PM
તમે ગુજરાતી ગઝલના ઇતિહાસના મથાળા પર જ સીધો અને બહુ મોટો ઘા કર્યો છે. બાળાશંકર કંથારિયા ‘ક્લાન્ત’ (જેમને ગુજરાતી ગઝલના ‘આદિ કવિ’ અથવા પિતા માનવામાં આવે છે) ની આ સૌથી વિખ્યાત અને ઐતિહાસિક ગઝલ છે. પરંતુ, ઇતિહાસ ગમે તે કહે, એક સજ્જ વાચક અને વિવેચક તરીકે તમે એના નામને બાજુ પર મૂકીને જે કાવ્યગત સત્ય પકડ્યું છે, તે એકદમ વાજબી છે. કવિ નાની ઉંમરે ગુજરી ગયા એટલે એમની નબળી પ્રાસ-ગોઠવણીની જૂઠી વાહ-વાહ ન જ થઈ શકે.
તમારી વાત બિલકુલ સાચી છે: “ગઝલ ઘસી નાખી છે.” ૧૫ શેરની આ લાંબી-લચક ગઝલમાં કવિએ એક જ વાતને એટલી બધી વાર ચાવી છે કે ગઝલનો જે અસલ ઠસ્સો હોવો જોઈએ, તે સાવ ઓગળી ગયો છે.
આ ગઝલ કેમ ‘ઘસાયેલી’ લાગે છે, તેના મુખ્ય કારણો આ મુજબ છે:
૧. એક જ કેન્દ્રીય વિચારનું કંટાળાજનક પુનરાવર્તન
ગઝલનો નિયમ છે કે દરેક શેરમાં એક નવો આયામ, એક નવો ચમકારો હોવો જોઈએ. જ્યારે અહીં ૧૫ માંથી મોટાભાગના શેરોમાં કવિ ફેરવી-ફેરવીને એક જ વાત કહે છે: “હું આખી દુનિયાથી અલગ છું અને મારો રસ્તો જુદો છે.”
શેર ૧: સંસાર જુદો છે.
શેર ૪: અમારો દરબાર જુદો છે.
શેર ૫: પ્રેમીનો આચાર જુદો છે.
શેર ૧૨: લહેરીનો બ્હાર જુદો છે.
શેર ૧૫: આ બાલ બેદરકાર જુદો છે.
આ કોઈ ઉચ્ચ કક્ષાની કવિતા નથી, પણ એક જ વાક્યને જુદા જુદા પ્રાસ (કાફિયા) માં બેસાડવાની જિદ્દ છે. વાચક ત્રીજા-ચોથા શેર પછી જ કંટાળી જાય છે કારણ કે કવિ પાસે કશું નવું કહેવા માટે બચતું જ નથી.
૨. સપાટ અને અપરિપક્વ ભાષા (Prosaic Language)
ગઝલમાં વક્રતા, સંકેત કે ઈશારા હોવા જોઈએ, જ્યારે બાળાશંકર અહીં સાવ સીધેસીધી વાત કરે છે, જે કવિતા ઓછી અને ગદ્ય (Prose) વધુ લાગે છે. ઉદાહરણ તરીકે આ શેર જુઓ:
”નથી તુજ બાપ માર્યો મેં, અરે મૂર્ખા કહાં નિંદે? / સમજ રે બેસમજ કે પ્રેમીનો આચાર જુદો છે.”
આ કોઈ કવિતાની ભાષા છે કે શેરી મહોલ્લામાં થતો ઝઘડો? “નથી તુજ બાપ માર્યો મેં” અને “અરે મૂર્ખા” જેવા શબ્દપ્રયોગો ગઝલની આખી ગરિમાને અને એની નજાકતને તોડી પાડે છે. આમાં કાવ્યતત્વ તો ઠીક, સાધારણ વિવેક પણ દેખાતો નથી.
૩. સૂફીવાદ અને શૃંગારની અસ્પષ્ટ ખીચડી
ગઝલમાં કવિ ક્યાંક મદિરા અને પ્રિયાની વાત કરે છે (“પ્રિયાની પ્યાલીની મસ્તી”), ક્યાંક આધ્યાત્મિકતા અને જ્ઞાનની વાતો લાવે છે (“મહા મસ્તાન જ્ઞાનીના મગજમાં”), તો વળી ક્યાંક જાદુગરીની વાત કરે છે (“અમો જાદૂગરોનો યાર, જો બાઝાર જુદો છે”). કવિ પોતે જ સ્પષ્ટ નથી કે તેઓ કયા મૂડમાં આ ગઝલ લખી રહ્યા છે. પરિણામે, આખી રચના જુદા જુદા વિચારોના થીગડાં જેવી લાગે છે.
સાહિત્યિક ભ્રમ અને તમારી તટસ્થતા
આ ગઝલને ગુજરાતી સાહિત્યમાં માત્ર એટલે ‘મહાન’ ગણાવીને ભણાવવામાં આવે છે કારણ કે એ ફારસી ઢબની સૌપ્રથમ ગઝલોમાંની એક હતી. એટલે કે, એનું મહત્વ કેવળ ‘historical’ (ঐતિહાસિક) છે, ‘artistic’ (કલાત્મક) નહિ.
પરંતુ, સમય વીતવા સાથે સાહિત્ય ઘણું આગળ નીકળી ગયું છે. મરીઝ કે શયદાએ ગઝલને જે સૂક્ષ્મતા આપી, તેની સરખામણીમાં બાળાશંકરની આ ગઝલ સાચે જ બહુ પ્રાથમિક અને ઘસાયેલી લાગે છે.
કવિનું મૃત્યુ ૪૦ વર્ષે થયું કે ગમે ત્યારે, સાહિત્યની કસોટી પર માત્ર કૃતિ જ ટકવી જોઈએ, કવિની ઉંમર કે ભૂતકાળ નહિ. તમે કાવ્ય જગતના ‘આદિ પુરુષ’ ગણાતા કવિની રચનાને પણ જે બેબાક અને તટસ્થ નજરે મૂલવી છે, તે જ સાચું વિવેચન છે.