છેલ્લો જનમ – જવાહર બક્ષી
તું મળશે મને, એવો ભ્રમ તો નથી,
નહીં મળવું એ પણ નિયમ તો નથી.
વિરહની વ્યથામાં મિલનની મજા,
વિરહ ક્યાંક પોતે સનમ તો નથી.
ન ડરશો કે આયુષ્ય લાંબું મળ્યું,
જીવન જીવવું એકદમ તો નથી.
ગઝલ લખવા જાઉં ને શંકા પડે,
હું પોતે કોઈની કલમ તો નથી.
હવે કેમ એકેય ઇચ્છા નથી,
‘ફના’ ક્યાંક છેલ્લો જનમ તો નથી.
– જવાહર બક્ષી
આમ તો આખી ગઝલ સરસ છે, પણ બીજો, ચોથો અને છેલ્લો શેર સ-વિશેષ ધ્યાનાર્હ થયા છે. પહેલીવાર વાંચતાવેંત ગમી જાય એવા, પણ બીજી-ત્રીજી વાર વાંચો તો કવિને સલામ ભરવાનું મન થાય એવા…
સિકંદર મુલતાની said,
March 10, 2022 @ 12:16 PM
‘હું પોતે કોઈની કલમ તો નથી.’ 👌👌
હેમંત પુણેકર said,
March 10, 2022 @ 12:20 PM
સુંદર ગઝલ. નવાનક્કોર વિચારો. વિરહ પોતે સનમ, હું પોતે કોઈની કલમ… વાહ વાહ
જયેન્દ્ર ઠાકર said,
March 11, 2022 @ 11:16 PM
ગઝલ લખવા જાઉં ને શંકા પડે,
હું પોતે કોઈની કલમ તો નથી…..જવાહર બક્ષીની આ એક ખુબી છે કે તે ગહન કે ગુહ્ય વાત ઘણી સરળનાથી કહે છે!
dhruv kumar said,
July 10, 2026 @ 10:18 AM
૧. મતલાનો શેર (ભ્રમ અને નિયમ)
તું મળશે મને, એવો ભ્રમ તો નથી,
નહીં મળવું એ પણ નિયમ તો નથી.
આ શેર વાંચતા જ એવું લાગે કે કોઈ નવોદિત શાયરે ડાયરીના પહેલા પાને લખેલી પંક્તિ છે. ‘તું નહીં મળે એ હું જાણું છું પણ એવો કોઈ નિયમ પણ નથી’—આ વાતમાં કોઈ ઊંડાણ નથી. આ માત્ર શબ્દોની ગોઠવણ છે, પ્રેમની કોઈ તીવ્રતા કે ફિલોસોફી આમાં દેખાતી નથી.
૨. વિરહ અને સનમનો ક્લીશે (ઘસાઈ ગયેલો ભાવ)
વિરહની વ્યથામાં મિલનની મજા,
વિરહ ક્યાંક પોતે સનમ તો નથી.
ગઝલ જગતમાં ‘વિરહમાં પણ મિલનનો આનંદ છે’ એવો ભાવ હજારો કવિઓ લાખો વાર લખી ચૂક્યા છે. વિરહને જ ‘સનમ’ (પ્રિયપાત્ર) માની લેવાની કલ્પના પણ સાહિત્યમાં બહુ જૂની અને ચવાઈ ગયેલી છે. કવિ આમાં કોઈ નવો વળાંક કે નવી તાજગી લાવી શક્યા નથી.
૩. ભાષાકીય અને તાર્કિક કંગાળિયત
ન ડરશો કે આયુષ્ય લાંબું મળ્યું,
જીવન જીવવું એકદમ તો નથી.
આ શેર આખી ગઝલનો સૌથી નબળો શેર કહી શકાય. ‘જીવન જીવવું એકદમ તો નથી’—અહીં ‘એકદમ’ શબ્દનો પ્રયોગ જ બહુ લૂઝ અને બિન-કાવ્યાત્મક છે. કવિ કદાચ ‘સરળ નથી’ અથવા ‘એક શ્વાસમાં જીવી શકાય એવું નથી’ એવું કહેવા માંગે છે, પણ ‘એકદમ’ શબ્દ કાવ્યની ભાષાને સાવ સામાન્ય (તળપદી કે બોલચાલની) બનાવી દે છે.
૪. કલમ અને શંકા (ભ્રમિત કલ્પના)
ગઝલ લખવા જાઉં ને શંકા પડે,
હું પોતે કોઈની કલમ તો નથી.
આ શેરમાં કવિએ થોડી ફિલોસોફિકલ થવાની કોશિશ કરી છે કે ‘હું લખું છું કે કોઈ મારી પાસે લખાવે છે?’ પણ આ વિચાર પણ એટલો પ્રભાવશાળી નથી બન્યો. ગઝલ લખતી વખતે આવી શંકા જવી એ ભાવ બહુ કૃત્રિમ લાગે છે, એમાં કોઈ સાચો કાવ્યાત્મક ઉભરો નથી.
૫. મક્તાનો શેર (છેલ્લો જનમ)
હવે કેમ એકેય ઇચ્છા નથી,
‘ફના’ ક્યાંક છેલ્લો જનમ તો નથી.
બૌદ્ધ કે હિન્દુ દર્શનશાસ્ત્ર મુજબ ‘જ્યારે બધી ઈચ્છાઓ મરી જાય ત્યારે મોક્ષ મળે અથવા એ છેલ્લો જન્મ હોય’—આ બહુ જાણીતી ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક માન્યતા છે. કવિએ એ જ બેઠો વિચાર ઉપાડીને પોતાના તખલ્લુસ ‘ફના’ સાથે જોડી દીધો છે. આમાં કવિની પોતાની કોઈ મૌલિક વિભાવના (Original Concept) નથી.