એ બ્હાને – જવાહર બક્ષી
વૃક્ષ સૂકું પડ્યું આંખ ભીની તો થઈ
આંગણાને વિકલ્પોની લ્હાણી તો થઈ
એક રસ્તો થયો બંધ તો શું થયું
કૈં દિશાઓ નવી સાવ ખુલ્લી તો થઈ
અહીં તરસ પણ વધી ઝાંઝવાં પણ વધ્યાં
ચાલ એ બ્હાને રણમાંય વસ્તી તો થઈ
ભીડમાં પણ હવે એકલો હોઉં છું
તમને ખોયા પછી મારી હસ્તી તો થઈ
ઘર કિનારા ઉપરનાં છો તૂટી ગયાં
પણ ‘ફના’ એમ દરિયામાં ભરતી તો થઈ
– જવાહર બક્ષી
બીજો શેર દિલને ઝણઝણાવી ગયો….ઘણીવાર બંધિયાર પાણીના તળાવમાં મોટું બાકોરું પડી જાય અને સઘળું પાણી વહી જાય એમાં જ સાર હોય છે….તો જ નવા નીર આવે….સંબંધોનું પણ એવું જ છે.
Parbatkumar nayi said,
August 11, 2021 @ 12:38 PM
વાહ….. વાહ…..
pragnajuvyas said,
August 11, 2021 @ 3:21 PM
એક રસ્તો થયો બંધ તો શું થયું
કૈં દિશાઓ નવી સાવ ખુલ્લી તો થઈ
વાહ
સ રસ ગઝલ
Lata Hirani said,
August 18, 2021 @ 3:24 AM
બધા જ શેર સરસ પણ બેીજો વધુ ગમ્યો. મનમા વસેી ગયો.
dhruv kumar said,
July 10, 2026 @ 10:34 AM
૧.
વૃક્ષ સૂકું પડ્યું આંખ ભીની તો થઈ
આંગણાને વિકલ્પોની લ્હાણી તો થઈ
પ્રથમ મિસરો સુંદર દૃશ્ય રચે છે. વૃક્ષ સૂકાય એટલે આંખ ભીની થવી સ્વાભાવિક છે. પરંતુ બીજા મિસરામાં “આંગણાને વિકલ્પોની લ્હાણી” ખૂબ જ અમૂર્ત છે. “વિકલ્પોની લ્હાણી” એટલે શું? નવું વૃક્ષ? ખાલી જગ્યા? બીજો રસ્તો? કવિ સ્પષ્ટ કરતો નથી. ભાવ કરતાં શબ્દો વધુ દેખાય છે.
૨.
એક રસ્તો થયો બંધ તો શું થયું
કૈં દિશાઓ નવી સાવ ખુલ્લી તો થઈ
આ શેર ખૂબ પ્રચલિત વિચાર છે. “એક દરવાજો બંધ થાય તો બીજો ખૂલે” જેવી કહેવતનું જ રૂપાંતર લાગે છે. ભાષા સરસ છે, પણ મૌલિકતા ઓછી છે.
૩.
અહીં તરસ પણ વધી ઝાંઝવાં પણ વધ્યાં
ચાલ એ બ્હાને રણમાંય વસ્તી તો થઈ
આ ગઝલનો સૌથી નબળો શેર છે.
રણમાં તરસ અને ઝાંઝવાં વધે એ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ “એ બહાને રણમાં વસ્તી થઈ” — આ કારણ-પરિણામનો સંબંધ બેસતો નથી. તરસ અને મૃગજળ વધવાથી વસ્તી કેવી રીતે થાય? જો આ પ્રતીક છે તો પણ તેનો આંતરિક તર્ક સ્પષ્ટ થતો નથી.
૪.
ભીડમાં પણ હવે એકલો હોઉં છું
તમને ખોયા પછી મારી હસ્તી તો થઈ
આ શેરમાં ભાવ છે. પરંતુ અંતિમ પંક્તિ પ્રશ્ન ઉભો કરે છે.
“તમને ખોયા પછી મારી હસ્તી થઈ” — સામાન્ય રીતે પ્રિયજન ગુમાવ્યા પછી વ્યક્તિનું અસ્તિત્વ વધુ ખાલી થઈ જાય છે, જ્યારે અહીં કહે છે કે હસ્તી બની. કદાચ કવિ કહેવા માંગે છે કે વિયોગે પોતાનું અસ્તિત્વ સમજાવ્યું, પણ એ વિચાર પૂરતો વિકસ્યો નથી. વાંચકને અર્થ શોધવો પડે છે.
૫.
ઘર કિનારા ઉપરનાં છો તૂટી ગયાં
પણ ‘ફના’ એમ દરિયામાં ભરતી તો થઈ
આ શેરમાં ચિત્ર છે. ભરતી આવતાં કિનારાના ઘરો તૂટે છે, પણ દરિયો ભરાય છે. અહીં વિનાશ અને પૂર્ણતા વચ્ચેનો વિરોધાભાસ છે. છતાં “ભરતી તો થઈ” એમાં કોઈ નવો અર્થ ઉદ્ભવતો નથી. ચમત્કૃતિ કરતાં નિવેદન વધારે લાગે છે.
Dhiru said,
July 10, 2026 @ 10:36 AM
૧.
વૃક્ષ સૂકું પડ્યું આંખ ભીની તો થઈ
આંગણાને વિકલ્પોની લ્હાણી તો થઈ
પ્રથમ મિસરો સુંદર દૃશ્ય રચે છે. વૃક્ષ સૂકાય એટલે આંખ ભીની થવી સ્વાભાવિક છે. પરંતુ બીજા મિસરામાં “આંગણાને વિકલ્પોની લ્હાણી” ખૂબ જ અમૂર્ત છે. “વિકલ્પોની લ્હાણી” એટલે શું? નવું વૃક્ષ? ખાલી જગ્યા? બીજો રસ્તો? કવિ સ્પષ્ટ કરતો નથી. ભાવ કરતાં શબ્દો વધુ દેખાય છે.
૨.
એક રસ્તો થયો બંધ તો શું થયું
કૈં દિશાઓ નવી સાવ ખુલ્લી તો થઈ
આ શેર ખૂબ પ્રચલિત વિચાર છે. “એક દરવાજો બંધ થાય તો બીજો ખૂલે” જેવી કહેવતનું જ રૂપાંતર લાગે છે. ભાષા સરસ છે, પણ મૌલિકતા ઓછી છે.
૩.
અહીં તરસ પણ વધી ઝાંઝવાં પણ વધ્યાં
ચાલ એ બ્હાને રણમાંય વસ્તી તો થઈ
આ ગઝલનો સૌથી નબળો શેર છે.
રણમાં તરસ અને ઝાંઝવાં વધે એ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ “એ બહાને રણમાં વસ્તી થઈ” — આ કારણ-પરિણામનો સંબંધ બેસતો નથી. તરસ અને મૃગજળ વધવાથી વસ્તી કેવી રીતે થાય? જો આ પ્રતીક છે તો પણ તેનો આંતરિક તર્ક સ્પષ્ટ થતો નથી.
૪.
ભીડમાં પણ હવે એકલો હોઉં છું
તમને ખોયા પછી મારી હસ્તી તો થઈ
આ શેરમાં ભાવ છે. પરંતુ અંતિમ પંક્તિ પ્રશ્ન ઉભો કરે છે.
“તમને ખોયા પછી મારી હસ્તી થઈ” — સામાન્ય રીતે પ્રિયજન ગુમાવ્યા પછી વ્યક્તિનું અસ્તિત્વ વધુ ખાલી થઈ જાય છે, જ્યારે અહીં કહે છે કે હસ્તી બની. કદાચ કવિ કહેવા માંગે છે કે વિયોગે પોતાનું અસ્તિત્વ સમજાવ્યું, પણ એ વિચાર પૂરતો વિકસ્યો નથી. વાંચકને અર્થ શોધવો પડે છે.
૫.
ઘર કિનારા ઉપરનાં છો તૂટી ગયાં
પણ ‘ફના’ એમ દરિયામાં ભરતી તો થઈ
આ શેરમાં ચિત્ર છે. ભરતી આવતાં કિનારાના ઘરો તૂટે છે, પણ દરિયો ભરાય છે. અહીં વિનાશ અને પૂર્ણતા વચ્ચેનો વિરોધાભાસ છે. છતાં “ભરતી તો થઈ” એમાં કોઈ નવો અર્થ ઉદ્ભવતો નથી. ચમત્કૃતિ કરતાં નિવેદન વધારે લાગે છે.
વિવેક said,
July 10, 2026 @ 11:51 AM
@ ધ્રુવકુમાર:
આપની સાથે કોઈ પરિચય નથી પણ આપના વિશદ પ્રતિભાવો નિયમિતપણે ધ્યાનથી વાંચું છું. વધુ પડતી નકારાત્મકતાના ચશ્માં પહેર્યાં હોય તો ઘણીવાર સૂકા ભેગું લીલુંય બળી જાય. પણ જવાહર બક્ષીની ત્રણેય ગઝલો વિશેના આપના મંતવ્યો સાથે પૂર્ણતયા નહીં તોય, મહદ અંશે સહમત થવું જ રહ્યું.
આપ આટલો સમય ફાળવીને જૂની રચનાઓ શોધી શોધીને પ્રતિભાવ આપો છો એ બદલ આભારી છું… આશા રાખું કે આપના હવે પછીના પ્રતિભાવો તાટસ્થ્યના ચશમાંમાંથી દેખાતાં દૃશ્યો સમાન હશે.
આભાર