પથ્થરો સાથે ય વાતો શક્ય છે પણ
શોધ, ભાષ તું પ્રથમ શબ્દો વગરની
રમેશ પારેખ

સંગીતને – રેનર મારિયા રિલ્કે

સંગીત: શીલ્પોનો શ્વાસોચ્છવાસ. કદાચ:
ચિત્રોનું મૌન. જ્યાં તું બોલે બધી ભાષાઓ
શમી જાય. તું હૈયાના લય પર ટેકવેલી એક ક્ષણ.

કોના માટેની લાગણી?  તું લાગણીનું રૂપાંતર,
પણ શેમાં?: સાંભળી શકાય એવી પ્રકૃતિમાં.
તું એક આગંતુક: સંગીત. તું અમારા હૈયામાંથી
વિકસેલો કોમળ ખૂણો. અમારી અંદરનો સૌથી અવાવરૂ ખૂણો,
જે ઊંચે ઊડીને, બહાર ધસી આવે છે,
– મહાભિનિષ્ક્રમણ.
જ્યારે અંતરતમ બિઁદુ આવીને ઊભું રહે છે
બહાર, બરાબર પડખે જ, વાતાવરણની
બીજી બાજુ થઈને:
નિર્મળ,
અનંત,
જેમાં હવે આપણાથી ન વસી શકાય.

– રેનર મારિયા રિલ્કે
(અનુવાદ: ધવલ શાહ)

સંગીતની વ્યાખ્યા શું? આ સવાલ પર તો સદીઓથી ચિંતન ચાલે છે. મોટા મોટા ચિંતકો અને ફિલસૂફોની વચ્ચે આ નાની કવિતાને પણ આ મહાપ્રશ્નનો જવાબ આપવાની કોશિશ કરવી છે.

પહેલા જ ફકરામાં કવિ સંગીતની ચાર અદભૂત વ્યાખ્યાઓ આપે છે: શીલ્પોનો શ્વાસોચ્છવાસ, ચિત્રોનું મૌન, ભાષાઓ શમી જાય પછીની ભાષા અને હૈયાના લય પર ટેકવેલી ક્ષણ. અહીં જ કાવ્યનો અંત થયો હોત તો પણ કાવ્ય સંપૂર્ણ બનત. પણ આ સામાન્ય કવિતા નથી અને રિલ્કે સામાન્ય કવિ નથી એટલે કવિતા આગળ ચાલે છે.

સંગીતને કવિ લાગણીનું સાંભળી શકાય એવી પ્રકૃતિમાં રૂપાંતર અને હૈયામાં વિકસેલો કોમળ ખૂણો કહે છે. અને સંગીતના બહાર આવવાની ઘટનાને કવિ મહાભિનિષ્ક્રમણ (holy departure) સાથે સરખાવે છે.  સંગીત જાણે બહાર આવે ત્યારે એ બધા સાંસારિક બંધનોને તોડીને જ આવે છે. કેટલી ઉમદા કલ્પના !

સંગીત – હ્રદયનું અંતરતમ બિંદુ – જ્યારે બહાર આવે ત્યારે તેને કવિ વાતાવરણની બીજી બાજુ કહે છે. જાણે અત્યાર સુધી હતુ એ બધું જ એક ક્ષણમાં બદલાઈ ગયું. આ વિશ્વ હવે નિર્મળ અને અનંત, સ્વર્ગસમ, જેમાં સામાન્ય જીવોને રહેવું પણ શક્ય નથી.

( મૂળ કવિતા તો જર્મન છે. આ અનુવાદ અંગ્રેજીના આધારે કર્યો છે જે નીચે મૂક્યો છે.)

16 Comments »

  1. ધવલ said,

    March 7, 2012 @ 8:12 pm

    ‘To Music’ – Rainer Maria Rilke

    Music: breathing of statues. Perhaps:
    silence of paintings. You language where all language
    ends. You time
    standing vertically on the motion of mortal hearts.

    Feelings for whom? O you the transformation
    of feelings into what?–: into audible landscape.
    You stranger: music. You heart-space
    grown out of us. The deepest space in us,
    which, rising above us, forces its way out,–
    holy departure:
    when the innermost point in us stands
    outside, as the most practiced distance, as the other
    side of the air:
    pure,
    boundless,
    no longer habitable.

    Translated by Stephen Mitchell

  2. Chintan said,

    March 7, 2012 @ 10:13 pm

    English translation is terrible….

  3. pragnaju said,

    March 7, 2012 @ 10:44 pm

    જર્મનમાંથી અંગ્રેજી અને તેમાંથી ગુજરાતીમા મધુરું મધુરું ભાષાંતર
    તેની પૂરક માહિતી પણ એટલી રસપ્રદ

    Rainer Maria Rilke in Music
    Music. The breathing of statues. Perhaps:
    The quiet of images. You, language where
    languages end. You, time
    standing straight from the direction
    of transpiring hearts.

    – Rilke, To Music

    “Rainer Maria Rilke (1875 –1926), was a Bohemian–Austrian poet. He is considered one of the most significant poets in the German language. His haunting images focus on the difficulty of communion with the ineffable in an age of disbelief, solitude, and profound anxiety: themes that tend to position him as a transitional figure between the traditional and the modernist poets.” – Wikipedia

    “By sheer dint of prayer, I knew bread.”
    “Rilke’s conservative forms, lyrical diction, rhyme and brevity are qualities that have historically commended themselves to the masters of the German lied, but prolific ones like Richard Strauss, Hans Pfitzner and Othmar Schoeck ignored Rilke and turned readily, among contemporary writers, to Hermann Hesse, whose purely poetic gifts were of a lesser order.

    The modernists dabbled: Schoenberg, Berg and Webern each set a Rilke lyric or two, but with unmemorable or sometimes jarring results. Paul Hindemith made a cycle of “The Life of Mary” that many admire. But the list is very short.

    Rilke is by far the most-read German poet in English translation; there are at least 12 translations of the sonnets alone, most of them still in print, and when the poet’s name comes up in Woody Allen’s “Husbands and Wives,” it isn’t an obscure reference. Yet though there must have been some previous American or British settings of the sonnets, none has come my way.” – NYT, A ‘Musician’ in Spite of Himself

    Though the author is on record as having only contempt for musical settings of his work, many more Rilke settings were composed and recorded since the above 1992 NYT article; I collected more than 60 classical works for this playlist. Not all of them are masterpieces that are worthy of the original text; I put my favourite ones at the beginning: Morten Lauridsen’s Chansons des Roses, Krenek’s O Lacrymosa, and Lieberson’s Rilke Songs. Other notable works include: Brad Mehldau’s Love Sublime, Rautavaara’s setting of the first Duino Elegies, three settings of Sonnets to Orpheus (by Rautavaara, Danielpour and Eric Moe), and four settings of Rilke’s only major prose poem: The Lay of the Love and Death of Cornet Christopher Rilke (by Earl Kim, Frank Martin, Viktor Ullmann and Paul von Klenau).

    Here’s the Spotify playlist: Rainer Maria Rilke in Music (336 tracks, total time: 20 hours) Ctrl (CMD)+G to browse in album view. See song texts here. For further readings, I recommend any good anthology with Letters to a Young Poet, and The Complete French Poems.

    Labels: Rilke Rainer Maria, Themed Playlist
    નોંધ તેમનો ફોટો પ્રતિભાવમા છપાતો નથી !

  4. Rina said,

    March 7, 2012 @ 11:01 pm

    wow..beautiful….

  5. Rina said,

    March 7, 2012 @ 11:02 pm

    enjoyed reading Guajarati translation more than the English one…

  6. Rina said,

    March 7, 2012 @ 11:23 pm

    Happy holi to awesome Layastaro family:):)

  7. vineshchandra chhotai said,

    March 8, 2012 @ 3:49 am

    મિત્રો ,આપ સહુને ……હ્રિદય પુર્વ્કૉ સુભ્કામ્નાઓ ….ફક્ત સગેીત નિ વાત હોઇ તો મારા મન્થિ ,,,,,,,,,,,,,પન્ચમ વેદ નિ ઉપમા …………….સુન્દેર કાવ્ય , સુન્દેર કવિ , પરિચય કરવ્વ્બદલ આબ્બ્ભ્હર…………

  8. Lata Hirani said,

    March 8, 2012 @ 5:40 am

    આખો અનુવાદ સુન્દર થયો છે. પણ holy departure નુ મહાભિનિષ્ક્રમણ !! બહુ ગમ્યુ..

  9. વિવેક said,

    March 8, 2012 @ 7:36 am

    સુંદર હૃદયસ્પર્શી કવિતા… અનુવાઅદ પણ ઉત્તમ !

  10. Monal said,

    March 8, 2012 @ 9:14 am

    ખુબ સરસ અનુવાદ ! ખરેખર દિલને સ્પર્શી જાય તેવી કવિતા !

  11. P. Shah said,

    March 8, 2012 @ 11:56 am

    રસપ્રદ અને હૃદયસ્પર્શી કવિતા !

  12. Darshana Bhatt said,

    March 8, 2012 @ 1:47 pm

    What a beautiful and meaningful definition of music !!
    Wonderful.Gujarati translation is superb.

  13. Dhruti Modi said,

    March 8, 2012 @ 6:58 pm

    સરસ કાવ્યનો ખૂબ સરસ અને સંગીતમય અનુવાદ.

  14. P. Shah said,

    March 9, 2012 @ 9:47 am

    આ કવિતા મૂળ જર્મનમાં-

    An die Musik
    Musik: Atem der Statuen. Vielleicht:
    Stille der Bilder. Du Sprache wo Sprachen
    enden. Du Zeit
    die senkrecht steht auf der Richtung
    vergehender Herzen.

    Gefühle zu wem? O du der Gefühle
    Wandlung in was?— in hörbare Landschaft.
    Du Fremde: Musik. Du uns entwachsener
    Herzraum. Innigstes unser,
    das, uns übersteigend, hinausdrängt,—
    heiliger Abschied:
    da uns das Innre umsteht
    als geübteste Ferne, als andre
    Seite der Luft:
    rein,
    riesig
    nicht mehr bewohnbar.
    -Rilke Rainer Maria

  15. tirthesh said,

    March 10, 2012 @ 12:26 am

    વાહ…….!

  16. nehal said,

    March 11, 2012 @ 12:24 pm

    બહુ જ સુંદર! મને પણ ગુજરાતી અનુવાદ વધારે ગમ્યો,રવીન્દ્રનાથ ઠાકૂર યાદ આવી ગયા,ગીતાંજલી યાદ આવી ગઇ…ધવલ…આભાર્..!

RSS feed for comments on this post · TrackBack URI

Leave a Comment