પ્રથમ તો નીવડે નહીં ઉપાય કોઈ કારગત,
પછી કદાચ શક્ય છે કે દ્વાર ઊઘડે તરત.
વિહંગ વ્યાસ

લયસ્તરો બ્લોગનું આ નવું સ્વરૂપ છે. આ બ્લોગને  વધારે સારી રીતે માણી શકો એ માટે આ નિર્દેશિકા જોઈ જવાનું ચૂકશો નહીં.

Archive for વિશ્વ-કવિતા

વિશ્વ-કવિતા શ્રેણીમાંના બધા પોસ્ટ (કક્કાવાર), સંપૂર્ણ પોસ્ટ માટે ક્લીક કરો.

-- - સાનાઉલ હક - અનુ.નલિની માડગાંવકર
(ઇનકાર) - અનામી (ગ્રીક) (અંગ્રેજી અનુ.: ડુડલી ફિટ્સ) (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
(ઇનકાર) - ભાગ : ૨
(ગીત) - લેનર્ડ કોહેન
(તૈયાર છું) - રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, અનુ.: શૈલેશ પારેખ
(થઈ જઈએ રળિયાત) - આંડાલ (તામિલ) (અનુ. સુરેશ દલાલ)
(નાનકડું ચિનાર) - અજ્ઞાત (ઇજિપ્ત) (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
(પૈસો) - હેનરી મિલર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
(મારું હૃદય) - ડોરથી લાઇવસે (અનુ. શીરીન કુડચેડકર)
(મારો તમામ સંકોચ) - વિદ્યાપતિ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
(રસોઇ) - કુમાર અંબુજ (અનુ. ? )
(સાક્ષી) - માર્કસ આર્જેન્ટેરિયસ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
(સાક્ષી) - માર્કસ આર્જેન્ટેરિયસ (અનુ. રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન')
~ - ક્વાસિમોદો (અનુ. નલિન રાવળ)
No more moon in the water ! - Chiyono [ ઝેન સાધ્વી ]
no-mind
Zen poem - Foyan
कोई अटका हुआ है पल शायद - ગુલઝાર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
खुदा भी हो - સુધીર પટેલ
बझम-ए-उर्दू : 01: मीर तक़ी 'मीर'
बझम-ए-उर्दू : 02: अब के हम बिछड़े तो - अहमद फ़राज़
बझम-ए-उर्दू : 03 : न किसी की आँख का नूर हूँ - बहादुर शाह ज़फ़र
बझम-ए-उर्दू : 09 : आदमी आदमी से मिलता है - ज़िगर मुरादाबादी
बझम-ए-उर्दू : 10 : गुलों में रंग भरे - फ़ैज़ अहमद फ़ैज़
मधुशाला : ०४ : वसीयत - अज्ञेय
मधुशाला : ०५ : है तो है - दीप्ति मिश्र
साये में धूप (कडी : ३)- दुष्यन्त कुमार
અકડુ ઈતિહાસ - હાવર્ડ ઓલ્ટમેન (અનુ. ધવલ શાહ)
અગ્નિ અને હિમ - રોબર્ટ ફ્રોસ્ટ (અનુ. નિરંજન ભગત)
અગ્નિપથ - હરિવંશરાય બચ્ચન (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
અજાણ્યો નાગરિક -ડબ્લ્યુ. એચ. ઑડેન (અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
અજ્ઞાત સૈનિકની કબર - અબ્દુલ્લા પેસિઉ (અનુ. અનિલ જોશી)
અંતર મમ વિકસિત કરો
અંતરાલોક - સમીર રાય ચૌધરી (અનુ. નલિની માંડગાવકર)
અતિથિગૃહ - રૂમી (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
અંતિમ યાત્રા - યિમિનેઝ (અનુ. સુરેશ દલાલ)
અભિસાર - સુનંદા ત્રિપાઠી (ઊડિયા) (અનુ: ઉત્પલ ભાયાણી)
અમારા વૉર્ડન - આલ્બ્રેશ્ટ હૌસહૉફર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
અહીં હું આ કરી રહ્યો છું - લિયોનાર્ડ કોહેન (અનુ. જગદીશ જોષી)
આખરી દેવતાઓ - ગાલવે કિન્નલ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
આજકાલ - વેદ રાહી (ડોગરી) અનુ. નૂતન જાની
આત્મષટક - આદિ શંકરાચાર્ય (અંગ્રેજી: સ્વામી વિવેકાનંદ) (ગુજરાતી : ગૌરાંગ ઠાકર)
આપણા ખીસાના પાકીટમાં (મરાઠી) - વર્જેશ સોલંકી (અનુ. અરુણા જાડેજા)
આમંત્રણ - ઓરિયાહ માઉન્ટન ડ્રીમર (અનુ. ઋષભ પરમાર)
આવ મારી પાસે - એન વિલ્કિન્સન (અનુ. અપૂર્વ કોઠારી)
આવજે મિત્ર - સરજી એસિનિન
આવશે દિવસો કવિતાના - (રશિયન) મારિના ત્સ્વેતાયેવા (અનુ. વિષ્ણુ પંડ્યા)
ઉમાશંકર વિશેષ :૦૭: કવિની ઇચ્છા
ઉમાશંકર વિશેષ :૦૮: આગ અને હિમ
એ લગભગ ઈશ્વર છે, તારી સાથેનો પુરુષ - સેફો (અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
એક ગીત - હેલન મારિયા વિલિયમ્સ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
એક પગલાની પીછેહઠ - રોબર્ટ ફ્રોસ્ટ (અનુ. જગદીશ જોષી)
એક મજાનું ગીત હું જાણતો હતો - સ્ટિફન ક્રેન (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
એક લાલ ગુલાબ - રોબર્ટ બર્ન્સ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
એક સવારે - રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. દક્ષા વ્યાસ)
ઑફિસ મૈત્રી - ગેવિન એવર્ટ (અનુ. સુજાતા ગાંધી)
ઓળખાણ - પ્રભા ગણોરકર (અનુ. જયા મહેતા)
કદ - માર્જોરી પાઈઝર (અનુ. જયા મહેતા)
કબાટમાંનાં પુસ્તકો - શંકર વૈદ્ય (અનુ. અરુણા જાડેજા)
કબૂલાત - કુસુમાગ્રજ (અનુ.: સુરેશ દલાલ)
કેટલાંક બાળકો - નરેન્દ્ર સક્સેના (અનુ. નૂતન જાની)
કેમકે હવે કોઈ મદદ શક્ય નથી - માઇકલ ડ્રાઇટન, (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
કોની સંગ રમવી રે હોળી? - મીરાંબાઈ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ખાતરી - એડવિન મૂર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગીતાંજલિ - પુષ્પ:૦૧: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગીતાંજલિ - પુષ્પ:૦૨: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગીતાંજલિ - પુષ્પ:૦૪: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગીતાંજલિ – પુષ્પ:૦૩: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગેઈશા ગીત ~ અનામી (અનુ. જયા મહેતા)
ગોવાલણ - ઇન્દિરા સંત (અનુ. સુરેશ દલાલ)
ઘર વિશે, વિદેશથી - રોબર્ટ બ્રાઉનિંગ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ચંદ્રમા - ઇંડિથ સોય્ડરગ્રાન (અનુ. વત્સરાજ ભણોત 'ઉદયન')
ચહું - માસુહિતો (અનુ. મકરન્દ દવે)
ચેપ્મેનનું હોમર પહેલવહેલીવાર વાંચતાં - જોન કીટ્સ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
જખ્મો - યેવતુશેન્કો (રશિયા)(અનુ- મહેશ દવે)
જળપરી અને દારૂડિયાઓની દંતકથા - પાબ્લો નેરુદા (અનુ. ઉદયન ઠક્કર)
જીવન અને સેક્સ - દેવીપ્રસાદ વર્મા (અનુ. સુરેશ દલાલ)
જુદાઈ - શેરકો બીકાસ (ઇરાકી કૂર્દીશ) (અનુ.:હિમાંશુ પટેલ)
જૂનું ઘર ખાલી કરતાં (English) – બાલમુકુન્દ દવે
જેનીએ મને ચુંબન કર્યું
જેનો જવાબ મળે એવી પ્રાર્થના - અના કામિએન્સ્કા (અનુ. સુરેશ દલાલ)
જેલીફિશ - મરિઆન મૂર (અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
ઝેન કવિતા
તારા પગ - પાબ્લો નેરુદા
તું એકલી નથી - વસંત આબાજી ડહાકે (અનુ. જયા મહેતા)
તે રહેતી હતી વણકચડાયેલા રસ્તાઓ વચ્ચે - વિલિયમ વર્ડ્સવર્થ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
થિરુક્કુરલ -તિરુવલ્લુવર (તામિલ) (અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
દરવાજામાં આંગળાં - ડેવિડ હૉલબ્રુક (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
દિલ ભલા, આપણે એને ભૂલી જઈશું - એમિલી ડિકિન્સન
નજર - સારા ટિસડેઇલ (અનુ. જયા મહેતા)
પતંગ - કોબાયાશી ઇસા (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
પિતાજી ઘરે પાછા ફરતા - દિલીપ ચિત્રે (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
પૂર્વગ્રહ - શમ્સુર રહેમાન (અનુ. ઉત્પલ ભાયાણી)
પ્રણયવિવાદ - વિલિયમ સ્ટ્રોડ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
પ્રતિમાની દેવી - શ્રી અરવિંદ (અનુ. સુન્દરમ્)
પ્રસવ - એમિલિયા હાઉસ (અનુ. અનિલ જોશી)
પ્રેમ - જયા પ્રભા (અનુ. સુરેશ દલાલ)
પ્રેમ - શેખ નુરુદ્દીન વલી
પ્રેમ પછી પ્રેમ - ડેરેક વૉલ્કોટ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
પ્રેમની પાર- ઓક્તોવિયો પાઝ - અનુ.- નલિન રાવળ
ફ્રાન્સિસ્કા - એઝરા પાઉન્ડ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
બર્ફિલી સાંજે જંગલ પાસે થોભતાં - રૉબર્ટ ફ્રોસ્ટ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
બે કાવ્યો - ડબલ્યુ એચ. ઑડેન (અનુ. હરીન્દ્ર દવે)
બોલાવવા છતાંય - અરુણા રાય (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મકાનમાલિકનું ગીત - લેન્ગ્સ્ટન હ્યુજીસ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મકાનમાલિકનું ગીત – લેન્ગ્સ્ટન હ્યુસ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મધ્યવર્ગીય ગાર્ગી - ઇન્દિરા સંત
મનુષ્ય એક નદી છે - દિનેશ ડેકા ( અનુ. અનન્યા ધ્રુવ)
મને લાગે છે... - સેફો (ગ્રીક) (અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
મમ્મીને - ઉષા એસ. (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મરસિયો - શેક્સપિઅર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મર્યાદાઓ - હોર્હે લૂઈસ બોર્હેસ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
માન - મેલિસા સ્ટડાર્ડ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મારી કબર પાસે - મેરી એલિઝાબેથ ફ્રે (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મારું સરનામું - અમૃતા પ્રીતમ (અનુ. નૂતન જાની)
મારું હૃદય ઊછળી પડે છે - વિલિયમ વર્ડ્ઝવર્થ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મેટ્રો સ્ટેશન પર - એઝરા પાઉન્ડ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
મેદાનની ઋતુ - (કાશ્મીરી) આગા શાહિદ અલી (અનુ. જ્યોત્સ્ના તન્ના)
મોર સાથે રમતી કન્યા - વિદ્યાપતિ (અનુવાદ: સુરેશ દલાલ)
મૌનનો પડઘો : ૦૧: ચંદ્ર અને આંગળી - રિઓકાન
મૌનનો પડઘો : ૦૨ : કવિતા - રિઓકાન
મૌનનો પડઘો : ૦૩ : અસ્તિત્વ છે ઘર આપણું - હોફુકુ સૈકાત્સુ
મૌનનો પડઘો : ૦૪: ઓળખ - ફોયાન
મૌનનો પડઘો : ૦૫: મૂલ્યોનો ઉથલો - લાઓઝી
મૌનનો પડઘો : ૦૬: કુદરતી સર્જનશક્તિ - લાઓઝી
મૌનનો પડઘો : ૦૮ : ઝેન હાઇકુ - યૌસુનારી ફાટ્સોનાબી
યુવાન ગૃહિણી - વિલિયમ કાર્લોસ વિલિયમ્સ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
રાતની હથેળી પર... - શહરયાર (ઉર્દૂ) (અનુ. ઉત્પલ ભાયાણી)
રુમી
વાખ્યાની : લાલ દીદ (કાશ્મીરી) (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
વિફલ – રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. દક્ષા વ્યાસ)
વિશ્વ-કવિતા:૦૧: મારી કવિતા - (ચેકોસ્લોવેકિયા) યારોસ્લાવ સાઈફર્ત, અનુ. વિષ્ણુ પંડ્યા
વિશ્વ-કવિતા:૦૨: ત્યારથી (અસમિયા) અનુપમા બસુમતારી, અનુ. નૂતન જાની
વિશ્વ-કવિતા:૦૩: હસ્તાંતર (મરાઠી) - દ.ભા. ધામણસ્કર
વિશ્વ-કવિતા:૦૪: સ્મરણ (કેનેડા)- ડોરથી લાઈવસે
વિશ્વ-કવિતા:૦૫: - (ઈઝરાઈલ) યેહુદા અમિચાઈ અનુ.: ઇન્દ્રજીત મોગલ
વિશ્વ-કવિતા:૦૬: ત્રણ નિઃશ્વાસ (ઓડિયા) પ્રહરાજ નંદ, અનુ.:ભોળાભાઈ પટેલ
વિશ્વ-કવિતા:૦૭: ભાગીદારી (ટર્કી) - ફૈયાઝ કયકન
વિશ્વ-કવિતા:૦૮: દુ:ખ (હિન્દી) - સર્વેશ્વરદયાલ સક્સેના
વિશ્વ-કવિતા:૦૯: ગીત ગોવિંદ- (સંસ્કૃત) જયદેવ, અનુ.: રાજેન્દ્ર શાહ
વિશ્વ-કવિતા:૧૦: વનો છે શ્યામલ- (અંગ્રેજી-અમેરિકા) રોબર્ટ ફ્રૉસ્ટ, અનુ.: ઉમાશંકર જોશી
વિશ્વ-કવિતા:૧૧: પ્રેમ અને પુસ્તક (પંજાબી) - સુતીંદરસિંહ નૂર (અનુ. સુજાતા ગાંધી)
વિશ્વ-કવિતા:૧૨: વણલખ્યો પત્ર (સ્વિડન) - હેલ્ગે ચેડેનબેર્ય (અનુ. વત્સરાજ ભણોત 'ઉદયન')
વિશ્વ-કવિતા:૧૩: જીવન અને સેક્સ (હિન્દી)- દેવીપ્રસાદ વર્મા (અનુ. - સુરેશ દલાલ)
વિશ્વ-કવિતા:૧૪: દિલોજાન (બ્રિટન) - ડી. એચ. લૉરેન્સ (અનુ. જયા મહેતા)
વ્યર્થ - ચૈરિલ અનવર (ઇન્ડોનેશિયન) (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
વ્યાખ્યા -એરિક ફ્રાઇડ
શું કરશો હરિ ? - રેઇનર મારિયા રિલ્કે - અનુ.-મકરંદ દવે
શોકગીત - અજ્ઞાત (ચીન) (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
શોધી શકું તો - અબુ બક અલ-તુર્તુશી (અનુ. સોનેરુ)
શ્રી મનના શ્લોક - સમર્થ સ્વામી રામદાસ (મરાઠી) (અનુ. મકરંદ મુસળે)
સજા - રીના (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
સદૈવ - પાબ્લો નેરૂદા (અનુ. સુરેશ જોષી)
સાથી - ડૉરથી લાઇવસે (અનુ. શારીન કુડચેકર)
સાપ્તાહિક કોલમ ~ એક નવી શરૂઆત...
સુખદ સ્વપ્ન - સ્વામી વિવેકાનંદ
સ્વપ્નમાં - (રશિયન) આન્ના આખ્માતોવા (અનુ. સુરેશ દલાલ)
સ્વર્ગ - કિમ ચિ હા (અનુ. વિષ્ણુ પંડ્યા)
હરિયાળી વસંત (ચીની) શાન મેઈ, અનુ.: ઉમાશંકર જોશી
હું - ચૈરિલ અનવર (ઇન્ડોનેશિયા) (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
હું કોણ ? - લલ્લા (કાશ્મીરી) (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
હું તૈયાર છું - વૉલ્ટર લેન્ડર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
હું પ્રથમ જાગી - માર્જોરી પાઈઝર (અનુ.- જયા મહેતા)
હૃદય ભલા - એમિલિ ડિકિન્સન (અનુ : ઉર્વીશ વસાવડા)



અંતિમ યાત્રા – યિમિનેઝ (અનુ. સુરેશ દલાલ)

લ્યો, હું તો અહીંથી ચાલ્યો !
ને તોય હશે અહીં પંખી: રહેશે સૂર મધુરતમ મ્હાલ્યો !

લીલા રંગે લચી રહેલાં વૃક્ષ હશે અહીં મારે બાગ,
નીલ શાંત આ વ્યોમ, ઊજળી વાવ, સાંજ-સોહાગ,
હશે આમ ને આમ : ઘંટનો હશે રણકતો નાદ :
નાદ એ નહીં જાય રે ઝાલ્યો !
લ્યો, હું તો અહીંથી ચાલ્યો !

મને ચ્હાતાં લોક મરણને અધીન થશે અહીં,
અને ગામ હર વરસે દહાડે નવીન થશે અહીં,
ફિક્કો મારો બાગ- ખૂણો ગમગીન હશે, ત્યહીં-
જીવને રહેશે ઘરનો વિજોગ સાલ્યો !
લ્યો, હું તો અહીંથી ચાલ્યો !

અને એકલો જાઉં : વટાવી ઘરના ઉંબર-પ્હાડ,
નહીં રૂપાળી વાવ : નહીં રે લીલમલીલાં ઝાડ,
હશે નહીં રે નીલ, શાંત આ આભ ગૂઢ ને ગાઢ.
– તોય હશે અહીં
પંખીસૂરે ફાગણ ફૂલ્યોફાલ્યો !
લ્યો, હું તો અહીંથી ચાલ્યો !

– યિમિનેઝ
અનુ. સુરેશ દલાલ

સ્પૅનિશ કવિ યિમિનેઝની આ આખરી વિદાયનું ગીત મૃત્યુને હળવી હલકથી આલેખે છે. મૃત્યુ વિષયક કાવ્યમાં મૃત્યુનું મૃત્યુ થવાની સંભાવના સામાન્ય રીતે વધુ રહેલી હોય છે પણ કવિ એમાંથી બચી જઈને એક સુંદર સમતુલિત ભાવગીત આપે છે. આપણે હોઈએ છીએ ત્યારે આપણને સહુને સતત સૃષ્ટિની ધરી આપણે જ છીએ એવું જ ગુમાન રહેતું હોય છે, આપણા આવ્યા પહેલાં આ દુનિયા જેમ ચાલતી હતી, પછી પણ એમ જ ચાલવાની છે એ જાણતલ વાતથી જાણે બેખબર ન હોઈએ એમ !

આપણા ગયા પછી પણ પંખીઓ રહેશે, એમનાં મધુરતમ સૂરો અને આ મહાલયો. લીલાંછમ્મ વૃક્ષો, ભૂરું શાંત આકાશ, વાવ, સાંજનો સુહાગી ચાંલ્લા જેવો રાતો રંગ, ઘંટનો રણકાર- બધું જ યથાવત્ રહેવાનું છે. આપણા સગા પણ ક્યારેક તો મૃત્યુ પામશે જ અને નવા લોકો જનમતાં જ રહેશે… દર વરસે ગામ નવું બની જશે પણ મારા જીવનના બાગનો ખૂણો થોડો ગમગીન રહેશે, બસ ! અને એકલા જવાનું થશે ત્યારે કોઈ વાવ, લીલાં ઝાડ કે શાંત આકાશ સાથે હોવાના નથી. ઘરનો ઉંબરો પણ પઃઆડ જેવો ભાસશે પણ જવું તો પડશે અને આપણે જઈએ એનાથી કંઈ ફાગણ ફૂલવાફાલવાનું બંધ નહીં જ કરી દે… સૃષ્ટિનું ચક્ર એ જ લયમાં અવિરત ચાલતું રહેશે…

મૃત્યુની વાસ્તવિક્તાને યથાર્થ આલેખતું આ ગીત વારંવાર આસ્વાદવું ગમે એમ છે…

Comments (16)

જુદાઈ – શેરકો બીકાસ (ઇરાકી કૂર્દીશ) (અનુ.:હિમાંશુ પટેલ)

જો તેઓ મારી કવિતામાંથી
ફૂલ લઈ લે
તો મારી એક ઋતુ મરી જાય.
જો તેઓ મારી પ્રિયતમા લઈ લે
તો બે મરી જાય
જો તેઓ પાંઉ લઈ લે
તો ત્રણ મરી જાય
જો તેઓ સ્વતંત્રતા લઈ લે
તો આખું વર્ષ મરી જાય
અને હું પોતે પણ મરી જાઉં.

– શેરકો બીકાસ (ઇરાકી કૂર્દીશ)
(અનુ.:હિમાંશુ પટેલ, અમેરિકા)

વિશ્વની અલગ-અલગ ભાષાઓમાં લખાતી કવિતા જે તે સંસ્કૃતિનો આયનો છે. ઇરાકી કવિની આ કવિતા વાંચીએ ત્યારે પહેલી નજરે છેતરામણી સરળ અને સહજ લાગે પણ છેલ્લી બે લીટી વાંચીએ ત્યારે સૉનેટ જેવી ચોટ અનુભવાય. કવિતામાંથી કુદરત અને સૌંદર્ય છિનવી લેવાય તો કદાચ કવિતાનો એક ભાગ મરી જાય પણ આખી કવિતા નહીં. પ્રેમ અને પ્રેમોક્તિ પણ કાઢી લેવાય તોપણ અડધી કવિતા તો જીવશે જ. ગરીબી, આજીવિકા કે મનુષ્યના અસ્તિત્વની વાતો પણ કાઢી લેવાય તોય કદાચ કવિતા સમૂચી મરી નહીં પરવારે. પણ જો અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા છિનવી લેવાય તો કવિ જાણે છે કે આ ‘જુદાઈ’ મરણતોલ છે… સ્વતંત્ર અભિવ્યક્તિ વિના કવિતા પણ શક્ય નથી અને કવિ પોતે પણ શક્ય નથી… કવિતા પૂરી થાય ત્યારે કવિતાનું શીર્ષક સાચા અર્થમાં સમજાય છે..

સાભાર સ્વીકાર:  અમેરિકા સ્થિત કવિ શ્રી હિમાંશુ પટેલના સંગ્રહો: ‘એક કવિતા પર્યાપ્ત છે અસ્તિત્વ માટે’ (દુનિયાભરની ભાષાઓની કવિતાઓનો અનુવાદ), ‘કવિતા : જીવનચિત્રોનું અક્ષયપાત્ર’ (દીર્ઘ અને ટૂંકા કાવ્યો),’ બધા રંગોમાં વેદના ભરેલી છે’ (દીર્ઘકાવ્ય).

Comments (7)

આપણા ખીસાના પાકીટમાં (મરાઠી) – વર્જેશ સોલંકી (અનુ. અરુણા જાડેજા)

આપણા ખીસાના પાકીટમાં શું હોય
જેમ કે:
પૂરો થવા આવેલો રેલવેપાસ
કામનાં અને નકામાં વિઝિટિંગ કાર્ડસ. રેવન્યૂ સ્ટેમ્પ્સ
રબર બેન્ડ્સ
બેંકનો હપ્તો ભર્યાની રસીદ
સાંઈબાબાના કવરેજવાળું ચાલુ વર્ષનું નાનકડું કેલેંડર
કાલાતીત થયેલો પાંચ પૈસાનો સિક્કો
બસ ટિકિટ અને એની પાછળ ઉતાવળે લખી લીધેલો દોસ્તનો
ફોન નંબર અને ઇ-મેઈલ એડ્રેસ
બાએ આસ્થાથી રખાવડાવેલી ભભૂતીની પડીકી
લોકલની ગિરદીમાંય સૂઝી આવેલી કવિતાની કેટલીક ચબરખીઓ
કોલેજના જમાનાનો ડાચાં બેસી ગયેલો પોતાનો
પીળો પડી ગયેલો ફોટો
અને પાકીટના એક ખૂણામાં ચૂપચાપ પડી રહેલું
કુદરત સાથે ઉન્નીસ-બીસ કરતું વિતાવેલું સડકછાપ આયખું
નવા-કોરા શર્ટ પર પડેલા દાળના ડાઘ સરખું.

-વર્જેશ સોલંકી
અનુ. અરુણા જાડેજા

જન્મે ગુજરાતી પણ કર્મે મરાઠી એવા મુંબઈના વર્જેશ સોલંકી ખીસાના પાકીટનો અસબાબ કાઢતા જઈને જાણે જિંદગીનો જાયજો લઈ રહ્યા છે. જીવનના પાકીટમાં આપણે કામનો અને નકામો કેટકેટલો કચરો ભરી રાખીએ છીએ. પૂરી થવા આવેલી વસ્તુઓ પણ ફેંકાતી નથી. કામ લાગી શકે એ આશામાં સંઘરેલી વસ્તુઓ કદી કામમાં આવતી નથી પણ એનો મોહ છૂટતો નથી. ચલણમાંથી નીકળી ગઈ હોય એવી યાદ કે સંબંધ પણ ફેંકી દઈ શકાતા નથી. ભભૂતીની પડીકી જેવા વડીલોએ વારસામાં આપેલા રિવાજોથી પણ ક્યાં મુક્તિ મળી જ શકે છે? આપણા સગપણ બસ ટિકિટની પાછળ ઉતાવળથી લખી દેવા પડતા ફોન નંબર કે ઇ-મેઈલ આઈ.ડી. જેવા બની ગયા છે જે કદાચ લેનાર અને દેનાર બંનેને ખબર જ છે કે ‘એક્સેસ’ કરી શકાવાના નથી કેમકે જો કરી શકાવાના હોત તો ઉતાવળમાં ટિકિટ પાછળ લખાયા ન જ હોત. પણ લોકલની ગિરદી જેવી દુનિયાની વચ્ચેય આપણે ક્યારેક તો કવિતાની જેમ આપણી જાત સાથેનો સંપર્ક સાધી જ લેતા હોઈએ છીએ. ક્યારેક આપણું વ્યક્તિત્વ પીળું પડી જતું હોય છે અને આપણને અહેસાસ થાય છે કે આ ખી જિંદગી આપ અને આપણા સાથે ઓગણીસ-વીસના સમાધાન કરવામાં જ ચૂપચાપ એવી રીતે વીતી ગઈ જાણે એક નવાનક્કોર અને અક્ષુણ્ણ બુશશર્ટ પર પડી ગયેલ દાળનો ડાઘ ન હોય ! એ પૂરો સાફેય કરી શકાતો નથી અને શર્ટ પણ નવો ને કોરો નથી રહી શક્તો…

Comments (15)

સદૈવ – પાબ્લો નેરૂદા (અનુ. સુરેશ જોષી)

તું મારી મોઢામોઢ ઊભી હોય છે
ત્યારે મને ઈર્ષ્યા થતી નથી.

ભલે ને તારી પાછળ કોઈ એકાદને લઈ આવ,
કે તારા કેશમાં સેંકડોને લઈને આવ,
કે તારાં સ્તન અને ચરણ વચ્ચે હજારોને લઈ આવ,
ડૂબેલાં માણસોથી ભરેલી
નદીની જેમ આવ
જે ક્રુદ્ધ સમુદ્રને જઈને મળે-
અનન્ત ફીણ, ગાંડોતૂર પવન.
હું તારી પ્રતીક્ષા કરું છું ત્યાં
બધાંને લઈ આવ :
તો ય આપણે તો સદા એકલાં જ હોઈશું,
માત્ર આપણે બે જ હોઈશું – તું અને હું,
જીવનનો પ્રારમ્ભ કરવાને,
આ ધરતી પર, એકલાં આપણે બે.

-પાબ્લો નેરૂદા (અનુ. સુરેશ જોષી)

પ્રિયપાત્ર સન્મુખ ઊભું હોય તો આખી દુનિયા જખ મારે છેની વાત કવિ પાબ્લો નેરૂદા કેવી સ-રસ રીતે ચિત્રીત કરે છે! પ્રિયતમા પોતાની સાથે કોઈ એક હરીફને લઈ આવે, સેંકડોને લઈ આવે, હજારોને લાવે કે અનંતને, એમ બિંદુથી શરૂ કરી કવિ સિંધુ સુધી અને વ્યક્તિથી સમષ્ટિ સુધી પહોંચે છે. પણ આ બધાથી પોતાને કોઈ ઈર્ષ્યા કે ખલેલ પહોંચવાની નથી એ એક બાબતમાં પ્રતીક્ષારત કવિ શરૂથી જ સ્વયંસ્પષ્ટ છે. પ્રેમની અલૌકિક તાકાત આખી દુનિયાને વચમાંથી ઓગાળી દે છે અને રહી જાય છે કેવળ તું અને હું થી બનતા આપણે બે!

કવિએ આયાસપૂર્વક કરેલા કવિતાના બે ભાગ પણ ધ્યાનાર્હ બની રહે છે. કવિતાની શરૂઆતમાં બે જ લીટીમાં એક ભાગ અને પછી તેર લીટીના બીજા ટુકડાની યોજના કવિના સ્વથી વિશ્વ સુધીના વિસ્તરણના ભાવજગતને ઉપકૃત  નિવડતા હોય એમ લાગે છે. પહેલી બે લીટીમાં પોતા સુધી સીમિત રહી જતા કવિ બીજા ભાગમાં ખંડની લંબાઈને અનુરૂપ સતત પોતાના પ્રેમને ચકાસનારી શક્યતાઓને પણ વિસ્તારતા રહે છે. કવિતાને લઘુત્તમ અને દીર્ઘત્તમ એમ બે ખંડમાં વહેંચી દેતી આ તરકીબ કવિતાને શું વધુ પ્રાણવંતી નથી બનાવતી?

Comments (17)

આમંત્રણ – ઓરિયાહ માઉન્ટન ડ્રીમર (અનુ. ઋષભ પરમાર)

તમે જીવવા માટે શું કરો છો એ જાણવામાં મને રસ નથી
મારે જાણવું છે કે તમારા હૃદયમાં ઊંડી કોઈ આરત છે કે કેમ?
અને એ ફળીભૂત થવાનું સ્વપ્ન જોવાની હામ છે કે નહિ.

તમારી ઉંમરમાં પણ મને રસ નથી.
પ્રેમ, સ્વપ્ન અને જીવંત રહેવાના સાહસ ખાતર ગાંડા દેખાવાનું જોખમ તો ખેડી શકો છો ને?

મારે જાણવું છે કે તમે પીડા સાથે સ્વસ્થ બેસી શકો છો?
એને છુપાવવા, ઘટાડવા કે મટાડવાના પ્રયત્નો વગર ?

મારે જાણવું છે, તમે વિશ્વાસઘાતનો આરોપ સહી શકો છો ?
પોતાના આત્માનો વિશ્વાસઘાત કર્યા વગર?

મારે જાણવું છે કે દિનબદિન આકર્ષણના આટાપાટા વચ્ચે તમે સૌંદર્યને જોઈ શકો છો?
એની હયાતીમાં તમારા જીવનનો સ્ત્રોત અનુભવી શકો છો?

તમે ક્યાં, શું અને કોની પાસે ભણ્યા એમાં મને રસ નથી.
મારે જાણવું છે કે બહાર બધું જ પડી ભાંગે ત્યારે અંદર કોણ તમને ટકાવી રાખે છે?

મારે જાણવું છે કે તમે જાત સાથે એકલા રહી શકો છો?
ખાલી ક્ષણોમાં તમારો સથવારો તમને ગમે છે?
-ઓરિયાહ માઉન્ટન ડ્રીમર
(અનુ. ઋષભ પરમાર)

કેનેડાના શિક્ષક અને લેખકની આ કવિતામાં કવિ શાનું આમંત્રણ આપણને આપે છે? પહેલી નજરે કવિના પ્રશ્નોના જવાબ આપવા માટેનું દેખાતું આ આમંત્રણ હકીકતે તો પોતાની જાતની ઉલટતપાસ કરવા માટેનું છે. કવિને તમારા સ્થૂળ વિશે જાણવામાં રસ નથી અને એ એ જાહેર પણ કરી જ દે છે. કવિને રસ છે તમારી અંદર ઉતરવામાં. તમારા સૂક્ષ્મને ઓળખવામાં અને તમને તમારા સૂક્ષ્મની ખરી પિછાન અપાવવામાં. પ્રશ્નોત્તરી જેમ જેમ આગળ વધતી જાય છે એમ એની સૂક્ષ્મતા અને અર્થગહનતા વધતી જાય છે અને આપણે આપણી ખરી ઓળખ ગુમાવી બેઠા હોવાનો આપણને થતો અહેસાસ બળવત્તર થતો રહે છે. છેલ્લો પ્રશ્ન તો આપણી રહીસહી વાચાને પણ હરી લે છે…

Comments (7)

તારા પગ – પાબ્લો નેરુદા

જ્યારે હું તારા ચહેરાને નથી જોઈ શક્તો
તારા પગ જોઉં છું.
મરોડદાર હાડકાવાળા તારા પગ,
નાના અને સખત તારા પગ.
હું જાણું છું કે તેઓ તને આધાર આપે છે
,
અને એ પણ કે તારું મીઠડું વજન પણ
તેઓ જ ઉપાડે છે.

તારી કમર અને તારા સ્તન,
તારા સ્તનાગ્રના બેવડા જાબુંડી,
હમણાં જ દૂર ઊડી ગયેલ
તારી આંખોના ગોખલાઓ,
ફળની પહોળી ફાડ સમું તારું મોં,
તારા રાતા કેશ,
મારો નાનકડો મિનાર
પણ હું તો તારા પગને પ્રેમ કરું છું
ફક્ત એ કારણે કે તેઓ ચાલે છે
ધરતી ઉપર અને ચાલે છે
પવન પર અને પાણી પર
,
ત્યાં સુધી જ્યાં સુધી તેઓ મને શોધી નથી લેતા.

-પાબ્લો નેરુદા
(અંગ્રેજી અનુવાદના આધારે ગુજરાતી અનુવાદ: વિવેક મનહર ટેલર)

થોડા સમય પહેલાં ધવલે El Postino (The Postman) ફિલ્મની ડીવીડી મોકલી હતી. એ ફિલ્મ જોઈ ત્યારે પાબ્લો નેરુદાના વધુ પરિચયમાં આવ્યો. ચીલીના પારેલ ગામમાં ૧૨-૦૭-૧૯૦૪ના રોજ જન્મેલા પાબ્લો નેરુદા વીસમી સદીના સૌથી સશક્ત કવિઓમાંના એક છે. રાજકારણમાં શરૂથી અંત સુધી સક્રિય રહેનાર આ કવિની કવિતાઓ અત્યંત મસૃણ પ્રણયોર્મિની દ્યોતક છે. દક્ષિણ અમેરિકાના જંગલાચ્છાદિત ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં વીતેલ એમનું બાળપણ એમની કવિતાઓમાં સતત ડોકાતું રહે છે. પ્રકૃતિ, પ્રણય અને જીવન-દર્શન એમની કવિતાના પ્રધાન કાકુ. ગઈ સદીના કવિતાના મહાસાગર સમા આ કવિના કાવ્ય-સાગરમાં શંખ-છીપલાં, પરવાળાં, અદભુત વનસ્પતિઓ, સપ્તરંગી માછલીઓ ઉપરાંત ઘણું બધું એવું છે જે અલૌકિકને લૌકિકતા બક્ષે છે… ઈ.સ. ૧૯૫૦માં એમને વિશ્વ શાંતિ પુરસ્કાર મળ્યો. ૧૯૭૩માં એમને કવિતા માટે નોબલ પુરસ્કાર મળ્યો અને એ જ વર્ષે ૨૩-૦૯-૧૯૭૩ના રોજ એમનું નિધન થયું.

Comments (5)

साये में धूप (कडी : ३)- दुष्यन्त कुमार

હિંદી સાહિત્યના ગઝલસમ્રાટ શ્રી દુષ્યન્ત કુમાર સાથે ‘લયસ્તરો’ના વાચકોનું તાદાત્મ્ય સાધતી આ ત્રીજી અને આખરી કડી છે. ફક્ત બાવન ગઝલોના આંગળીના વેઢે ગણી શકાય એટલા શેરોમાં એમણે જે કામ કર્યું છે એ કામ દીવાનના દીવાન ભરી નાંખનાર શાયરો પણ કદાચ નથી કરી શક્યા. દિલની પીડાથી વધુ એમણે ગરીબ-મજબૂર માણસના દર્દને પ્રાધાન્ય આપ્યું છે. એમની ગઝલો વાંચો અને આપણા જ દિલના કોઈક ખૂણામાં રહેલ સામાજિક અવ્યવસ્થા, અસહિષ્ણુતા અને અસમાનતા પરત્વેના વિરોધને વાચા મળતી જણાય છે. પોતાને શું કહેવું છે એ વાતથી આ શાયર બખૂબી વાકેફ છે. એ સાફ જણાવે છે કે, “मैं जिसे ओढ़ता-बिछाता हूँ, वो ग़ज़ल आपको सुनाता हूँ ।” આ ગઝલોમાં ભાષાનો આડંબર નથી, કડવી વાસ્તવિક્તાની દાહક સચ્ચાઈ છે અને એટલે જ આ ગઝલો આપણે વાંચીએ છીએ ત્યારે એ દુષ્યન્ત કુમારની ઓછી અને આપણી પોતાની વધારે લાગે છે… આજ કવિકર્મની સાર્થક્તા છે…!

(વાંચો કડી-૧ અને કડી-૨)

एक आदत सी बन गई है तू,
और आदत कभी नहीं जाती ।

दर्दे दिल वक्त को पैग़ाम भी पहुँचाएगा,
इस क़बूतर को ज़रा प्यार से पालो यारो ।
कैसे आकाश में सूराख नहीं हो सकता,
एक पत्थर तो तबीयत से उछालो यारो ।
(सूराख=छेद)

तुम कहीं पर झील हो, मैं एक नौका हूँ,
इस तरह की कल्पना मन में उभरती है ।

सिर्फ़ शायर देखता है क़हक़हों की असलियत,
हर किसी के पास तो एसी नज़र होगी नहीं ।

चट्टानों पर खडा़ हुआ तो छाप रह गई पाँवों की,
सोचो कितना बोझ उठाकर मैं इन राहों से गुज़रा ।

मैं ठिठक गया था लेकिन तेरे साथ-साथ था मैं,
तू अगर नदी हुई तो मैं तेरी सतह रहा हूँ ।

तेरे सर पे धूप आई तो दरख़्त बन गया मैं,
तेरी ज़िन्दगी में अकसर मैं कोई वजह रहा हूँ ।
(दरख्त=पेड़)

इस अहाते के अँधेरे में धुँआ-सा भर गया,
तुमने जलती लकडियाँ शायद बुझाकर फेंक दी ।
(अहाता=बाडा़)

एक बूढा़ आदमी है मुल्क में या यों कहो-
इस अँधेरी कोठरी में एक रौशनदान है ।

इस कदर पाबंदी-ए-मज़हब कि सदक़े आपके,
जब से आज़ादी मिली है मुल्क में रमज़ान है ।

कल नुमाइश में मिला वो चीथडे़ पहने हुए,
मैंने पूछा नाम तो बोला कि हिन्दुस्तान है ।

कोई निजात के सूरत नहीं रही, न सही,
मगर निजात की कोशिश तो एक मिसाल हुई ।
(निजात=आज़ादी)

समुद्र और उठा, और उठा, और उठा,
किसी के वास्ते ये चाँदनी बबाल हुई ।

फिसले जो इस जगह तो लुढ़कते चले गए,
हमको पता नहीं था कि इतना ढलान है ।

उनकी अपील है कि उन्हें हम मदद करें,
चाकू की पसलियों से गुज़ारिश तो देखिए ।

तू किसी रेल-सी गुज़रती है,
मैं किसी पुल-सा थरथराता हूँ ।

एक बाजू उखड़ गया जब से,
और ज़्यादा वज़न उठाता हूँ ।

मैं तुझे भूलने की कोशिश में,
आज कितने करीब पाता हूँ ।

अब किसी को भी नज़र आती नहीं कोई दरार,
घर की हर दीवार पर चिपके हैं इतने इश्तहार ।

इस सिरे से उस सिरे तक सब शरीके जुर्म हैं,
आदमी या तो ज़मानत पर रिहा है या फ़रार ।
(शरीके जुर्म=अपराध में सामिल)

तुम्हारे पाँवों के नीचे कोई ज़मीन नहीं,
कमाल ये है कि फिर भी तुम्हें यक़ीन नहीं ।

-दुष्यन्त कुमार

Comments (13)

મેદાનની ઋતુ – (કાશ્મીરી) આગા શાહિદ અલી (અનુ. જ્યોત્સ્ના તન્ના)

કાશ્મીરમાં જ્યાં વર્ષમાં
ચાર સ્પષ્ટ ઋતુ છે, મારી માએ
પોતાના બચપણની વાત કરી.
લખનૌના મેદાનમાં અને
એ જ ઋતુની
ચોમાસાની, જ્યારે કૃષ્ણની
વાંસળી સંભળાતી જમનાને કિનારે.
તે જૂની રેકર્ડ વગાડતી
બનારસની ઠૂમરી ગાયિકાઓની
સિદ્ધેસ્વરી અને રસૂલન. તેમના
અવાજમાં ઝંખના હતી, જ્યારે વાદળાં
ઘેરાય, ત્યારે ન દેખાતા તે
શ્યામલ દેવ માટે. જુદાઈ
તો વરસાદ આવતાં ન વેઠાય,
દરેક ઊર્મિગીત આ જ કહે છે.
જ્યારે બાળકો બહાર દોડે
ગલીકૂચીમાં, ભરઉનાળે
પ્રેમીઓ વચ્ચે સંદેશાની આપલે
હીર અને રાંઝા અને બીજા
દંતકથાનાં પાત્રો, પ્રેમ તેમનો નિષિદ્ધ
આખી રાત ધૂપ કરી
જવાબની રાહ જોતાં, મારી મા
હીરનો વિલાપ ગણગણતી
પણ મને કદી કહ્યું નહીં કે તેણે
ચમેલીની અગરબત્તી પેટાવી હતી કે નહીં
જે બળીને રાખની સળી થઈ જતી.
હું કલ્પના કરતો
દરેક એવી ગ્રીવાની
જે ભીની હવા પર ટેકા માટે લળે.
તેણે ફક્ત એટલું જ કહ્યું:
ચોમાસું કદી કાશ્મીરના
પહાડો પાર નથી કરતું.

– (કાશ્મીરી) આગા શાહિદ અલી
(અનુ. જ્યોત્સ્ના તન્ના)

Comments (3)

હરિયાળી વસંત (ચીની) શાન મેઈ, અનુ.: ઉમાશંકર જોશી

વસંતના આગમને
જોઉં છું તો
વનો લીલાં લીલાં થઈ રહ્યાં છે.
સરિતાનાં જળ પણ લીલાં થતાં જાય છે.
ટેકરીઓય તે લીલીછમ,
ને ખેતરો પણ થઈ ગયાં લીલાં.
નાનકડાં તમરાંને લીલો રંગ લાગ્યો.
ને શ્વેતકૂર્ચ વૃદ્ધ પણ લીલા.
લીલું લોહી
શ્રમિત વસુંધરાને તાજગી અર્પે છે,
અને પૃથ્વીમાંથી ફૂટી નીકળે છે
લીલી આશા.

-શાન મેઈ (ચીની)
અનુ.: ઉમાશંકર જોશી

શાન એક જ પ્રતીકાત્મક વસ્તુ ઉપાડી લે છે: હરિયાળી, લીલાપણું. કંઈક લીલું લીલું બધે જ વર્તાય છે, વનોમાં, વારિમાં, કીટજંતુના ડિલ પર, અરે વૃદ્ધોની સફેદ ફરફરતી દાઢીમાં, પૃથ્વીની પીઠ ઉપર અને પૃથ્વીની ભીતરેય તે. આ લીલાપણું એટલે સપ્રમાણતા. વસન્તર્‍તુમાં પ્રાણની ભરતી આવે છે. પૃથ્વીમાંથી નવા પ્રાણનો ફુવારો ઊડતો હોય એમ ‘લીલી’ આશા ઊછળી આવતી નિર્દેશીને કવિ વસન્ત એ કેવું નવસંજીવન છે તેનો ઇશારો કરે છે. આખા કાવ્યનું સંમોહન ‘લીલું’ શબ્દના પુનરાવર્તનમાં અને નાજુકાઈભર્યા કીટજંતુ, શ્વેતકૂર્ચ આદિ પર પડતા પ્રભાવના ઉલ્લેખમાં છે.

(કાવ્યાસ્વાદ: ઉમાશંકર જોશી કૃત ‘કાવ્યાનુશીલન’માંથી સાભાર)

Comments (5)

खुदा भी हो – સુધીર પટેલ


(‘લયસ્તરો’ માટે સુધીર પટેલે અમેરિકાથી મોકલાવેલી હસ્તલિખિત અક્ષુણ્ણ ગઝલ)

ना कभी इस कदर हवा भी हो,
यार मेरा कहीं जुदा भी हो !

मैंने होठो़ से ना कहा भी हो,
वो मगर दिल की सुनता भी हो !

उनकी ही खास ये अदा भी हो,
शोखी के साथ में हया भी हो !

लाल हुई हैं आँखे सुरज की,
रात को देर तक जगा भी हो !

मैं ही शायद निकल गया आगे,
वक़्त कुछ देर तक रुका भी हो !

जिन्दगीभर की है दुआ “सुधीर”,
आज हक में मेरे खुदा भी हो !

-सुधीर पटेल

અમેરિકાનિવાસી સુધીર પટેલ આમ તો ગુજરાતી ગઝલમાં પ્રતિષ્ઠિત નામ ધરાવે છે. પણ અહીં જોઈએ તો ખ્યાલ આવે કે હિંદી ગઝલમાં પણ તેઓ એજ હથોટી ધરાવે છે. મેં હોઠોથી કદાચ “ના” પણ પાડી હોય, પણ પ્રિયજને દિલની વાત કદાચ સાંભળી પણ લીધી હોય એવું બનેની અભિવ્યક્તિ પ્રેમના આશાવાદની જે તીવ્રતા સુધી ભાવકને ખેંચી જાય છે એ અદભુત છે.

Comments (4)

Page 15 of 17« First...141516...Last »